انواع هرس درختان میوه (7 نوع): آموزش تصویری و بررسی زمان مناسب 4 فصل

درختان میوه بدون تربیت و هرس منظم، لزوماً به فرم مناسب برای نگهداری و باردهی مطلوب نمی‌رسند. رشد آزاد درخت ممکن است تاجی متراکم، شاخ‌وبرگ بیش‌ازحد و ارتفاعی خارج از محدوده قابل‌کنترل ایجاد کند. در چنین شرایطی، نور و هوا به‌خوبی به بخش‌های داخلی تاج نمی‌رسند و انجام کارهایی مانند پایش آفات، سم‌پاشی، محلول پاشی  و برداشت محصول دشوارتر می‌شود. هرس یکی از مهم‌ترین عملیات مدیریتی در باغ است؛ اما هر بریدن شاخه‌ای را نمی‌توان هرس اصولی نامید. یک برش درست می‌تواند ساختار درخت را اصلاح کند، نور را به بخش‌های داخلی تاج برساند و نگهداری و برداشت محصول را آسان‌تر کند. در مقابل، حذف بی‌هدف یا بیش‌ازحد شاخه‌ها ممکن است تعادل درخت را برهم بزند، رشد نرک‌ها را تحریک کند، باردهی را کاهش دهد و راه ورود عوامل بیماری‌زا را باز بگذارد. در این مقاله با انواع هرس درختان میوه و روش های اصولی هرس با کمترین آسیب آشنا می شوید.

هرس درختان میوه به چه منظوری انجام می‌شود؟

هرس منظم و اصولی به ایجاد تعادل میان رشد شاخ‌وبرگ و باردهی درخت کمک می‌کند. با حذف شاخه‌های خشک، بیمار، شکسته، متقاطع و اضافی، تاج درخت خلوت‌تر می‌شود و نور و هوا بهتر به بخش‌های داخلی آن می‌رسد. این کار می‌تواند به حفظ شاخه‌ها و جوانه‌های بارده، رسیدن بهتر میوه‌ها کمک کند و از ایجاد شرایط مناسب برای گسترش برخی آفات و بیماری‌ها جلوگیری می‌کند. هرس، رسیدگی به باغ را نیز آسان‌تر می‌کند. وقتی تاج درخت ارتفاع و تراکم مناسبی داشته باشد، محلول پاشی یا سم پاشی بهتر و یکنواخت‌تر به شاخه‌ها و برگ‌های داخلی می‌رسد؛ در نتیجه، سم‌پاشی با پوشش مؤثرتری انجام می‌شود و محلول کمتری هدر می‌رود. برداشت محصول، بررسی درخت و شناسایی آفات و بیماری‌ها نیز ساده‌تر و ایمن‌تر خواهد بود. البته این مزایا زمانی به دست می‌آیند که هرس درختان میوه در زمان مناسب و با شدت درست انجام شود؛ زیرا هرس شدید می‌تواند باعث تولید نرک‌های فراوان و کاهش باردهی درخت شود.

فواید هرس درختان میوه چیست؟

مهم‌ترین فواید هرس درختان میوه عبارت‌اند از:

• ایجاد ساختاری محکم و متعادل: انتخاب شاخه‌های اصلی با زاویه مناسب، احتمال شکستن آن‌ها بر اثر وزن محصول، باد یا برف را کاهش می‌دهد.
• تنظیم رشد و باردهی: هرس به حفظ تعادل میان رشد شاخ‌وبرگ و تشکیل گل و میوه کمک می‌کند.
• بهبود نفوذ نور: کاهش تراکم تاج باعث می‌شود نور بیشتری به برگ‌ها، جوانه‌های بارده و میوه‌های بخش داخلی درخت برسد.
• افزایش گردش هوا در تاج: فاصله مناسب میان شاخه‌ها از ایجاد محیط متراکم و مرطوب برای گسترش برخی آفات و بیماری‌ها جلوگیری می‌کند.
• بهبود کیفیت محصول: توزیع مناسب نور در تاج می‌تواند به بهبود رنگ، اندازه و رسیدگی یکنواخت‌تر میوه‌ها کمک کند.
• حفظ شاخه‌ها و جوانه‌های بارده: شناسایی و نگهداری چوب بارده مناسب، به حفظ ظرفیت تولید محصول درخت کمک می‌کند.
• حذف شاخه‌های آسیب‌دیده: برداشتن شاخه‌های خشک، شکسته و بیمار به حفظ سلامت و استحکام تاج کمک می‌کند.
• افزایش اثربخشی سم‌پاشی: بازشدن تاج باعث می‌شود محلول سم یکنواخت‌تر به برگ‌ها و شاخه‌های داخلی درخت برسد.
• کاهش هدررفت محلول سم: کنترل ارتفاع و تراکم تاج، پاشش هدفمندتر و مصرف بهینه‌تر محلول را امکان‌پذیر می‌کند.
• آسان‌ترشدن برداشت محصول: تنظیم ارتفاع و فرم درخت، دسترسی به میوه‌ها را ساده‌تر و ایمن‌تر می‌کند.
• تسهیل پایش آفات و بیماری‌ها: در تاجی خلوت و منظم، مشاهده علائم آلودگی و حذف بخش‌های آسیب‌دیده آسان‌تر است.
• ایجاد اسکلت محکم : ایجاد اسکلت قوی و توزیع مناسب شاخه‌ها، احتمال خم‌شدن یا شکستن آن‌ها زیر بار محصول را کاهش می‌دهد.
• کنترل اندازه و ارتفاع درخت: هرس منظم، درخت را در ابعادی قابل‌مدیریت برای سم‌پاشی، محلول‌پاشی و برداشت نگه می‌دارد.
• جوان‌سازی درختان مسن: حذف تدریجی شاخه‌های پیر و کم‌بار، فضای لازم را برای رشد شاخه‌های جوان‌تر فراهم می‌کند.
• فرم‌دهی درختان جوان: هرس و هدایت شاخه‌ها در سال‌های نخست، به تشکیل تاجی مقاوم، متعادل و مناسب برای باردهی آینده کمک می‌کند.

البته دستیابی به این فواید به زمان، روش و شدت هرس بستگی دارد. هرس شدید یا غیراصولی می‌تواند موجب رشد نرک‌های فراوان، آفتاب‌سوختگی شاخه‌ها و کاهش باردهی شود.

انواع هرس درختان میوه کدام اند؟

انواع هرس درختان میوه را می‌توان بر اساس هدف، زمان اجرا و نوع برش به گروه‌های مختلفی تقسیم کرد. انتخاب روش مناسب به گونه و رقم درخت، سن، نحوه باردهی، فرم تربیت و شرایط اقلیمی منطقه بستگی دارد. به همین دلیل، نمی‌توان تمام درختان میوه را با یک روش ثابت هرس کرد.

1.هرس فرم‌دهی یا تربیتی

هرس فرم‌دهی از زمان کاشت نهال آغاز می‌شود و هدف آن ایجاد اسکلت محکم و فرم مناسب تاج است. در این روش، شاخه‌های اصلی با زاویه اتصال مناسب انتخاب می‌شوند و شاخه‌های ضعیف، متراکم یا رقیب با محور اصلی حذف یا کوتاه می‌شوند. فرم‌هایی مانند مرکز باز، محور مرکزی، محور مرکزی تعدیل‌شده و اسپالیر از سیستم‌های متداول تربیت درختان میوه هستند. برای مثال، فرم مرکز باز بیشتر برای هلو و بعضی میوه‌های هسته‌دار و فرم محور مرکزی برای سیب و گلابی به کار می‌رود.

2.هرس باردهی

هرس باردهی برای حفظ چوب بارده، تحریک رشدهای مولد و تنظیم تعادل میان رشد رویشی و تولید میوه انجام می‌شود. روش اجرای آن به محل تشکیل جوانه‌های گل در هر گونه بستگی دارد. برای مثال، هلو بیشتر روی شاخه‌های یک‌ساله میوه می‌دهد و برای تشکیل محصول سال آینده به تولید شاخه‌های جدید نیاز دارد. در مقابل، سیب و گلابی معمولاً بخش زیادی از میوه خود را روی سیخک‌ها و چوب‌های دوساله یا مسن‌تر تشکیل می‌دهند؛ بنابراین حذف ناآگاهانه سیخک‌ها می‌تواند ظرفیت باردهی درخت را کاهش دهد.

3.هرس نگهداری یا اصلاحی

هدف از هرس نگهداری، حفظ سلامت، فرم و اندازه مناسب تاج درخت است. در این روش، شاخه‌های زیر حذف می‌شوند:

• شاخه‌های خشک، شکسته و بیمار
• شاخه‌های متقاطع و ساینده
• شاخه‌های رو به داخل تاج
• پاجوش‌ها و نرک‌های غیرضروری
• شاخه‌های ضعیف و آویزان
• شاخه‌هایی که ارتفاع یا تراکم تاج را بیش‌ازحد افزایش داده‌اند

این نوع هرس درختان میوه به نفوذ بهتر نور و جریان هوا در تاج کمک می‌کند و انجام عملیات باغداری مانند سم‌پاشی، پایش آفات و برداشت محصول را آسان‌تر می‌سازد.

3.هرس جوان‌ سازی

هرس جوان‌سازی برای درختان مسن، متراکم یا کم‌بار انجام می‌شود. در این روش، شاخه‌های پیر، ضعیف و کم‌محصول به‌تدریج حذف می‌شوند تا فضا برای رشد شاخه‌های جوان‌تر و تشکیل چوب بارده جدید فراهم شود. بازسازی درختان قدیمی باید طی چند سال انجام شود. حذف ناگهانی بخش بزرگی از تاج می‌تواند رشد نرک‌های فراوان را تحریک کند، باردهی را کاهش دهد و شاخه‌های داخلی را در معرض آفتاب‌سوختگی قرار دهد.

4.هرس سبز یا تابستانه

هرس سبز در فصل رشد و زمانی انجام می‌شود که درخت دارای برگ است. حذف پاجوش‌ها، نرک‌ها، شاخه‌های رقیب، رشدهای رو به داخل و کوتاه‌کردن محدود بعضی شاخساره‌های جوان از اقدامات رایج این نوع هرس است. هرس تابستانه می‌تواند به کنترل ارتفاع و رشد رویشی، افزایش نفوذ نور و بهبود رنگ‌گیری میوه‌ها کمک کند. در بعضی میوه‌های هسته‌دار نیز انتخاب یک دوره خشک در تابستان می‌تواند خطر ورود برخی عوامل بیماری‌زا از محل زخم را کاهش دهد. بااین‌حال، هرس شدید در هوای گرم ممکن است میوه‌ها و شاخه‌های داخلی را ناگهان در معرض نور مستقیم قرار دهد و احتمال آفتاب‌سوختگی را افزایش دهد.

5.هرس خشک یا زمستانه

هرس خشک در دوره خواب درخت، پس از ریزش برگ‌ها و پیش از آغاز رشد بهاره انجام می‌شود. نبود برگ باعث می‌شود ساختار تاج، شاخه‌های متقاطع و بخش‌های متراکم بهتر دیده شوند. هرس زمستانه معمولاً رشد رویشی بهاره را تحریک می‌کند و برای فرم‌دهی درختان جوان و اصلاح ساختار بسیاری از درختان دانه‌دار مناسب است. زمان دقیق آن باید با اقلیم و گونه درخت هماهنگ باشد. از هرس در زمان یخ‌زدگی، سرمای شدید یا شرایط مرطوب و بارانی باید خودداری کرد.

6.هرس ریشه

هرس ریشه به معنای قطع کنترل‌شده بخشی از ریشه‌های درخت است و برخلاف هرس شاخه‌ها، عملیاتی معمول، سالانه و مجاز محسوب نمی‌شود. این روش ممکن است در شرایط خاص برای آماده‌سازی درخت جهت جابه‌جایی، حذف ریشه‌های صدمه‌دیده یا کنترل تخصصی رشد رویشی بررسی شود. اجرای غیراصولی هرس ریشه می‌تواند جذب آب و عناصر غذایی را کاهش دهد، استقرار درخت را مختل کند و احتمال تنش خشکی، بیماری‌های ریشه و خشک‌شدن بخشی از تاج را افزایش دهد. به همین دلیل، هرس ریشه درختان بالغ باید با نظر کارشناس انجام شود.

انواع برش در هرس درختان میوه چیست؟

علاوه بر دسته‌بندی هرس بر اساس هدف و زمان، برش‌های هرس نیز انواع متفاوتی دارند:

• برش سربرداری: در برش سربرداری، تنها قسمتی از طول شاخه حذف می‌شود. این کار معمولاً جوانه‌های پایین محل برش را به رشد تحریک می‌کند و باعث تشکیل شاخه‌های جانبی می‌شود. استفاده بیش‌ازحد از این برش می‌تواند تاج درخت را متراکم کند.
• برش تنک‌کننده: در این روش، شاخه به‌طور کامل از محل اتصال به شاخه مادر حذف می‌شود. برش تنک‌کننده برای بازکردن تاج، حذف شاخه‌های متقاطع و کاهش تراکم کاربرد دارد و معمولاً فرم طبیعی درخت را بهتر از سربرداری حفظ می‌کند.
• برش انتقالی: در برش انتقالی، شاخه اصلی تا محل یک شاخه جانبی مناسب کوتاه می‌شود و ادامه رشد به آن شاخه انتقال می‌یابد. این روش برای کاهش ارتفاع یا طول شاخه بدون ایجاد تعداد زیادی رشد متراکم کاربرد دارد.
• برش سه‌مرحله‌ای شاخه‌های قطور: برای حذف شاخه‌های سنگین ابتدا برشی از زیر شاخه، سپس برشی از قسمت بالاتر و در پایان برش نهایی در بیرون یقه شاخه ایجاد می‌شود. این روش مانع سقوط کنترل‌نشده شاخه و کنده‌شدن پوست تنه خواهد شد.

بهترین زمان هرس درختان میوه چه فصلی است؟

برای همه درختان میوه یک فصل ثابت وجود ندارد. زمان مناسب هرس به هدف کار، گونه درخت، زمان کاشت، اقلیم و احتمال شیوع بیماری بستگی دارد. هر هرس نیز با هدف خاصی انجام می شود. اگر نهال ریشه‌لخت تهیه کرده و در اوایل بهار کاشته‌اید، می‌توانید نخستین برش هرس را همان روز کاشت انجام دهید. این برش «برش شلاقی» یا Whip Cut نامیده می‌شود. اگر نهال را در پاییز و نزدیک به آغاز زمستان می‌کارید، بهتر است نخستین برش را در اواخر زمستان یا اوایل بهار سال بعد انجام دهید.

بررسی زمان هرس درختان میوه

هرس درختان میوه چه موقع است؟ هرس در فصل‌های مختلف، واکنش یکسانی در درخت ایجاد نمی‌کند. از سوی دیگر، زمان و روش مناسب هرس در گونه‌های مختلف درختان میوه متفاوت است؛ بنابراین هر درخت باید متناسب با عادت رشد و باردهی، سن، شرایط اقلیمی و هدف هرس، در زمان مناسب خود هرس شود. 

هرس درختان میوه در زمستان

هرس درختان میوه در زمستان معمولاً در اواخر دوره خواب و پیش از متورم‌شدن جوانه‌ها انجام می‌شود. نبود برگ، مشاهده ساختار تاج و تشخیص شاخه‌های خشک، شکسته، متقاطع و اضافی را آسان‌تر می‌کند. این هرس معمولاً رشد رویشی درخت را در بهار تحریک می‌کند؛ بنابراین برای فرم‌دهی درختان جوان و اصلاح ساختار بعضی درختان مناسب است. بهتر است هرس پس از برطرف‌شدن خطر سرمای شدید انجام شود و زمان دقیق آن با گونه درخت و اقلیم منطقه هماهنگ باشد.

هرس درختان میوه در بهار

هرس درختان میوه در بهار بیشتر برای حذف شاخه‌هایی کاربرد دارد که بر اثر سرمای زمستان آسیب دیده‌اند و پس از آغاز رشد بهتر شناسایی می‌شوند. انجام هرس در این فصل نسبت به اواخر زمستان رشد کمتری را تحریک می‌کند؛ زیرا درخت بخشی از ذخایر خود را برای بازشدن جوانه‌ها و تولید برگ و گل مصرف کرده است. برش‌ها باید محدود و هدفمند باشند و از هرس هنگام گل‌دهی یا در شرایط مساعد گسترش بیماری‌هایی مانند آتشک خودداری شود.

هرس درختان میوه در تابستان

هرس درختان میوه در تابستان برای کنترل رشد و ارتفاع درخت، افزایش نفوذ نور و حذف نرک‌ها، پاجوش‌ها و شاخه‌های مزاحم انجام می‌شود. این نوع هرس معمولاً رشد رویشی را بیشتر از هرس زمستانه محدود می‌کند و می‌تواند برای اصلاح تدریجی درختان پررشد مناسب باشد. بااین‌حال، حذف شدید شاخ‌وبرگ در هوای گرم ممکن است میوه‌ها و شاخه‌های داخلی را ناگهان در معرض آفتاب قرار دهد و احتمال آفتاب‌سوختگی را افزایش دهد.

هرس درختان میوه در پاییز

هرس درختان میوه در پاییز، به‌ویژه در مناطق سردسیر، معمولاً توصیه نمی‌شود. در این فصل، فعالیت درخت کاهش می‌یابد و زخم‌های تازه فرصت کمتری برای آغاز فرایند ترمیم پیش از سرمای زمستان دارند. این برش‌ها ممکن است در برابر یخبندان و بعضی عوامل بیماری‌زا آسیب‌پذیرتر باشند. بهتر است هرس اصلی تا اواخر دوره خواب به تعویق بیفتد؛ مگر اینکه حذف فوری شاخه‌ای شکسته، خطرناک یا بیمار ضرورت داشته باشد.

ابزارهای لازم برای هرس درختان میوه چیست؟

انتخاب ابزار هرس به قطر شاخه، ارتفاع درخت و حجم عملیات بستگی دارد. استفاده از ابزار نامناسب یا تیغه کند می‌تواند بافت شاخه را له کند، پوست آن را پاره کند و برشی نامنظم به جا بگذارد. به همین دلیل، ابزار باید پیش از شروع کار بررسی، تمیز و در صورت نیاز تیز شود. مهم‌ترین ابزارهای موردنیاز برای هرس درختان میوه عبارت‌اند از:

• قیچی باغبانی دستی: برای بریدن سرشاخه‌ها و شاخه‌های جوان و نازک مناسب است. قیچی‌های بای‌پس که تیغه‌های آن‌ها از کنار یکدیگر عبور می‌کنند، معمولاً برش تمیزتری ایجاد می‌کنند.
• قیچی شاخه‌زن: دسته‌های بلند این قیچی نیروی بیشتری ایجاد می‌کنند و امکان بریدن شاخه‌هایی را فراهم می‌سازند که برای قیچی دستی بیش‌ازحد ضخیم‌اند.
• قیچی شارژی: قیچی شارژی برای هرس تعداد زیادی درخت و انجام برش‌های تکراری کاربرد دارد. این ابزار فشار واردشده به دست و مچ را کاهش می‌دهد و سرعت کار را در باغ‌های متوسط و بزرگ افزایش می‌دهد. قطر شاخه نباید از ظرفیت اعلام‌شده دستگاه بیشتر باشد.
• اره باغبانی: برای شاخه‌هایی استفاده می‌شود که بریدن آن‌ها با قیچی امکان‌پذیر نیست. شکل تیغه و دندانه‌های اره باغبانی برای برش چوب سبز طراحی شده و به ایجاد برشی سریع‌تر و کنترل‌شده‌تر کمک می‌کند.
• اره زنجیری: برای قطع شاخه‌های قطور، اصلاح درختان مسن و انجام عملیات سنگین‌تر مناسب است. کاربر باید اندازه اره زنجیری را با قطر شاخه‌ها و شرایط باغ تطبیق دهد و هنگام استفاده، اصول ایمنی را کاملاً رعایت کند.
• اره یا هرس‌کن تلسکوپی: برای دسترسی به شاخه‌های مرتفع کاربرد دارد و در بعضی شرایط نیاز به بالارفتن از نردبان را کاهش می‌دهد. هنگام کار باید مراقب سقوط شاخه و خطوط برق اطراف بود.
• تیزکن تیغه: تیز نگه‌داشتن قیچی و اره باعث می‌شود برش با نیروی کمتر و آسیب محدودتر به بافت شاخه انجام شود.
• لوازم حفاظت فردی: دستکش مقاوم، عینک محافظ، کفش مناسب و لباس کار از تجهیزات ضروری هرس هستند. هنگام استفاده از اره زنجیری باید از تجهیزات حفاظتی کامل‌تر، از جمله محافظ شنوایی، کلاه ایمنی و شلوار یا ساق‌بند ضدبرش استفاده شود.
• مواد مناسب برای ضدعفونی ابزار: هنگام حذف شاخه‌های بیمار، تمیز و ضدعفونی‌کردن ابزار بر اساس نوع بیماری می‌تواند احتمال انتقال آلودگی میان شاخه‌ها یا درختان را کاهش دهد.

شرکت سبزکوش نگین با شناخت نیازهای واقعی باغبانان، انواع قیچی شارژی و اره زنجیری را برای آسان‌ترشدن عملیات هرس تولید و عرضه می‌کند. طراحی کاربردی، قدرت متناسب با فعالیت‌های باغبانی و کاهش فشار واردشده به کاربر، امکان هرس سریع‌تر و راحت‌تر را فراهم می‌سازد. برای انتخاب دستگاه مناسب، بهتر است عواملی مانند قطر معمول شاخه‌ها، تعداد درختان، ارتفاع تاج و مدت‌زمان کار روزانه را در نظر بگیرید و از مشاوره کارشناسان سبزکوش نگین راهنمایی دریافت کنید.

آموزش تصویری نحوه هرس درختان میوه؛ مرحله‌ به‌ مرحله

ازآنجاکه درختان جوان هنوز ابعاد کوچکی دارند، در این منبع هرس زمستانه برای آن‌ها پیشنهاد شده است؛ زیرا می‌تواند رشد قوی‌تری را در بهار تحریک کند. در ادامه، هرس درختان میوه جوان با استفاده از روش «محور مرکزی» در چهار مرحله توضیح داده می‌شود.

مرحله اول؛ محور مرکزی را مشخص کنید

کمی از درخت فاصله بگیرید و ساختار کلی آن را بررسی کنید. ببینید نور خورشید به کدام قسمت‌ها می‌رسد و چه بخش‌هایی در سایه قرار گرفته‌اند. هدف این است که شاخه‌های درخت تا حد امکان از نور کافی و یکنواخت برخوردار شوند. قوی‌ترین شاخه عمودی را به‌عنوان محور مرکزی انتخاب کنید؛ حتی اگر بلندترین شاخه درخت نباشد. این شاخه باید سالم، محکم و در موقعیتی باشد که بتواند امتداد رشد تنه را تشکیل دهد. سپس شاخه‌های عمودی دیگری را که با محور مرکزی رقابت می‌کنند، با برش تنک‌کننده از محل اتصال حذف کنید.

مرحله دوم؛ شاخه‌های اسکلت را انتخاب کنید

دوباره از درخت فاصله بگیرید و شاخه‌های جانبی را ارزیابی کنید. شاخه‌های جانبی اصلی که چارچوب تاج را تشکیل می‌دهند، «شاخه‌های اسکلت» نام دارند. بررسی را از پایین درخت آغاز و شاخه‌هایی را که پایین‌تر از ارتفاع زانو قرار گرفته‌اند حذف کنید. سپس سه تا پنج شاخه سالم را انتخاب کنید که در جهت‌های مختلف به سمت بیرون تاج رشد می‌کنند؛ برای مثال، شاخه‌هایی که رو به شمال، جنوب، شرق و غرب قرار گرفته‌اند.

شاخه‌های منتخب باید در محل اتصال به تنه چند سانتی‌متر با یکدیگر فاصله داشته باشند و همگی از یک نقطه خارج نشده باشند. این مجموعه، پایین‌ترین طبقه شاخه‌های درخت را تشکیل می‌دهد. پس از انتخاب شاخه‌های اسکلت، سایر شاخه‌های جانبی را که بخشی از این طبقه نیستند، حذف کنید. اگر درخت بسیار جوان باشد، ممکن است لازم باشد بیشتر شاخه‌های جانبی باقی‌مانده بریده شوند. هدف این است که منابع محدود درخت در اختیار شاخه‌های منتخب قرار گیرد و صرف رشد شاخه‌هایی نشود که در آینده تاج را متراکم می‌کنند.

در پایان، محور مرکزی را در ارتفاعی سربرداری کنید که حدود ۶۰ تا ۹۰ سانتی‌متر بالاتر از آخرین شاخه طبقه اول باقی بماند. عملیات هرس سال نخست در همین مرحله به پایان می‌رسد.

در فصل رشد بعدی، ارتفاع درخت افزایش می‌یابد و شاخه‌های جانبی جدیدی تشکیل می‌شوند. در سال دوم، سه تا پنج شاخه مناسب را که حدود ۶۰ تا ۹۰ سانتی‌متر بالاتر از طبقه اول رشد کرده‌اند، برای تشکیل طبقه دوم انتخاب کنید. شاخه‌های طبقه دوم نباید روی طبقه پایین‌تر سایه زیادی ایجاد کنند. برای مثال، اگر شاخه‌های طبقه اول به سمت شمال، جنوب، شرق و غرب امتداد یافته‌اند، شاخه‌های طبقه دوم می‌توانند به سمت شمال شرقی، شمال غربی، جنوب شرقی و جنوب غربی هدایت شوند.

شاخه‌های جانبی خارج از طبقات اول و دوم را با برش تنک‌کننده حذف کنید. در پایان، محور مرکزی را دوباره در فاصله ۶۰ تا ۹۰ سانتی‌متری بالاتر از آخرین طبقه سربرداری کنید تا فضای لازم برای تشکیل شاخه‌های سال بعد فراهم شود. در سال سوم، شاخه‌های جانبی مناسب را برای تشکیل طبقه سوم انتخاب کنید. شاخه‌های اسکلت خارج از سه طبقه تعیین‌شده را حذف و محور مرکزی را از قسمت بالاتر کوتاه کنید تا رأس فرم مثلثی درخت شکل بگیرد.

مرحله سوم؛ رشدهای ناخواسته را حذف کنید

پس از انتخاب محور و شاخه‌های اصلی، سایر قسمت‌های درخت را بررسی کنید. شاخه‌های خشک، شکسته، آسیب‌دیده یا بیمار را حذف کنید. پاجوش‌هایی را که از ریشه یا قسمت‌های پایین‌تر از محل پیوند رشد کرده‌اند نیز ببرید. این رشدها ممکن است متعلق به پایه باشند و با بخش پیوندی درخت رقابت کنند.

نرک‌ها، یعنی شاخه‌های قوی و عمودی‌ای که معمولاً روی تنه یا شاخه‌های اسکلت ظاهر می‌شوند، نیز باید بررسی شوند. نرک‌های غیرضروری را حذف کنید؛ البته اگر بخشی از تاج خالی یا آسیب‌دیده باشد، گاهی می‌توان یک نرک مناسب را برای جایگزینی شاخه اصلی حفظ و هدایت کرد.

در این مرحله، شاخه‌های خشک، شکسته و بیمار، پاجوش‌های پایه و نرک‌های غیرضروری حذف می‌شوند.

مرحله چهارم؛ تاج را به فرم مثلثی درآورید

در مرحله پایانی، فرم کلی درخت را بررسی کنید. در روش محور مرکزی، تاج درخت باید شکلی شبیه مثلث یا درخت کریسمس داشته باشد؛ یعنی شاخه‌های پایین بلندتر باشند و طول شاخه‌ها به سمت بالای تاج کاهش پیدا کند. شاخه‌های جانبی را در صورت نیاز سربرداری کنید تا شاخه‌های اسکلت طبقه اول از شاخه‌های طبقات دوم و سوم بلندتر باقی بمانند. این ساختار کمک می‌کند نور به شاخه‌های پایین برسد و بخش بالایی تاج روی قسمت‌های زیرین سایه نیندازد.

در این مرحله، محور مرکزی و شاخه‌های جانبی اسکلت به‌اندازه لازم کوتاه می‌شوند تا فرم مخروطی یا مثلثی تاج شکل بگیرد.

هرس درختان میوه استقرار‌یافته پس از سال سوم

پس از تشکیل چارچوب اصلی درخت، هدف هرس حفظ فرم، سلامت و نورگیری مناسب تاج است. برای هرس درختان جوان از سال سوم به بعد، اقدامات زیر انجام می‌شود:

• شاخه‌های خشک، بیمار و شکسته را حذف کنید.
• نرک‌ها و پاجوش‌های غیرضروری را بردارید.
• شاخه‌هایی را که با محور مرکزی رقابت می‌کنند، حذف کنید.
• شاخه‌های بسیار نزدیک به سطح زمین را بردارید.
• از میان دو شاخه متقاطع، شاخه قوی‌تر و دارای موقعیت مناسب‌تر را نگه دارید و شاخه دیگر را حذف کنید.
• اگر یکی از شاخه‌های اسکلت شکسته یا بیمار شده است، آن را حذف کنید و یک شاخه جوان و مناسب را برای جایگزینی نگه دارید.
• شاخه‌های اسکلت را به‌اندازه لازم کوتاه کنید تا فرم مخروطی تاج حفظ شود؛ یعنی شاخه‌های بالایی کوتاه‌تر و شاخه‌های پایینی بلندتر باشند.
• شاخه‌های جانبی متراکمی را که مانع رسیدن نور به بخش بزرگی از تاج می‌شوند، تنک کنید.

هرس درختان میوه جوان یکی از مهم‌ترین اقداماتی است که به ایجاد درختانی محکم، سالم و پربار در سال‌های بعد کمک می‌کند. با اجرای این مراحل، ساختار اولیه مناسبی برای رشد و باردهی آینده درخت شکل می‌گیرد؛ بااین‌حال، روش نهایی هرس باید با گونه، رقم، پایه و سیستم تربیت باغ هماهنگ باشد.

نکته: روش توضیح‌داده‌شده مربوط به سیستم محور مرکزی است و برای تمام درختان میوه مناسب نیست. برای مثال، هلو و بعضی میوه‌های هسته‌دار معمولاً با سیستم مرکز باز تربیت می‌شوند. همچنین اعداد مربوط به شدت هرس، قوانین ثابت و قابل‌اجرا برای تمام نهال‌ها نیستند.

هرس درختان میوه دانه دار چگونه است؟

بهترین زمان برای هرس درختان میوه دانه دار اواخر زمستان و در زمان خواب کامل در ماه های بهمن و اسفند می باشد. سیب، گلابی و بِه در گروه میوه‌های دانه‌دار قرار می‌گیرند؛ اما عادت رشد و محل باردهی آن‌ها حتی میان ارقام یک گونه نیز ممکن است متفاوت باشد. به همین دلیل، پیش از هرس باید جوانه‌های گل، سیخک‌ها و سن شاخه‌های بارده را به‌درستی شناسایی کرد. هرس این درختان معمولاً با هدف حفظ فرم تربیتی و محور مرکزی، حذف شاخه‌های رقیب، متراکم، رو به داخل و آویزان، ایجاد فاصله مناسب میان شاخه‌های اصلی، نگهداری چوب بارده سالم و جوان‌سازی تدریجی قسمت‌های پیر و کم‌نور انجام می‌شود. ارتفاع درخت نیز بهتر است با انتقال رشد به یک شاخه جانبی مناسب کنترل شود. در بسیاری از ارقام سیب و گلابی، جوانه گل درشت‌تر و برجسته‌تر از جوانه برگ است و سیخک‌ها نیز ممکن است چند سال میوه تولید کنند؛ بنابراین حذف ناآگاهانه آن‌ها می‌تواند باردهی فصل آینده را کاهش دهد. درخت گلابی معمولاً شاخه‌های عمودی و نیرومندی تولید می‌کند و هرس شدید زمستانه می‌تواند این رشدها را افزایش دهد؛ ازاین‌رو، هرس متعادل، برش‌های تنک‌کننده و اصلاح زاویه شاخه‌های جوان اهمیت زیادی دارد. 

هرس درختان میوه هسته‌ دار چگونه است؟

بهترین زمان هرس درختان میوه هسته دار در اواخر زمستان تا اویل بهار نزدیک به تورم جوانه هاست. هلو، شلیل، زردآلو، آلو، گیلاس و آلبالو در گروه میوه‌های هسته‌دار قرار می‌گیرند، اما روش هرس آن‌ها به دلیل تفاوت در عادت باردهی یکسان نیست. برای مثال، هلو و شلیل عمدتاً روی شاخه‌های یک‌ساله میوه می‌دهند و باید با هرس متعادل، رشد شاخه‌های جدید برای باردهی سال آینده تحریک شود؛ درحالی‌که گیلاس و آلو بخش زیادی از محصول خود را روی سیخک‌ها و چوب‌های چندساله تشکیل می‌دهند. هرس این درختان معمولاً با هدف حذف شاخه‌های خشک، بیمار، متقاطع و متراکم، بهبود نورگیری تاج، کنترل ارتفاع و حفظ چوب بارده انجام می‌شود. بسیاری از درختان هسته‌دار به بیماری‌های شانکری و عفونت محل زخم حساس‌اند؛ بنابراین بهتر است هرس در هوای خشک و در زمانی متناسب با گونه و اقلیم منطقه انجام شود. از هرس شدید یا ایجاد زخم‌های بزرگ نیز باید خودداری کرد، زیرا می‌تواند رشد نرک‌ها، صمغ‌ریزی و ضعف درخت را افزایش دهد.

اشتباهات رایج در هرس درختان میوه چیست؟

• هرس شدید و حذف بخش زیادی از تاج: کاهش بیش‌ازحد شاخ‌وبرگ می‌تواند باردهی را کم کند، رشد نرک‌ها را افزایش دهد و شاخه‌های داخلی را در معرض آفتاب‌سوختگی قرار دهد. جوان‌سازی درختان مسن نیز باید تدریجی و طی چند سال انجام شود.
• هرس همه درختان به یک روش: محل تشکیل میوه و نیاز هرس در گونه‌ها و ارقام مختلف یکسان نیست؛ بنابراین روش هرس باید با عادت رشد و باردهی هر درخت هماهنگ باشد.
• انتخاب زمان نامناسب: هرس در سرمای شدید، پیش از یخبندان یا در مرحله نامناسب رشد می‌تواند احتمال آسیب‌دیدگی و خشک‌شدن بافت‌های اطراف برش را افزایش دهد.
• هرس درختان هسته دار در هوای بارانی: ایجاد زخم روی گیلاس، آلو، زردآلو و دیگر هسته‌دارها در شرایط مرطوب می‌تواند احتمال ورود عوامل ایجادکننده شانکر و بیماری‌های چوب را بیشتر کند.
• حذف ناآگاهانه چوب بارده: بریدن گسترده شاخه‌های یک‌ساله هلو و شلیل یا حذف سیخک‌های سالم سیب، آلو و گیلاس، ظرفیت باردهی درخت را کاهش می‌دهد.
• سربرداری شدید درختان بالغ: کوتاه‌کردن شدید شاخه‌های اصلی معمولاً رشدهای متعدد و ضعیفی در اطراف محل برش ایجاد می‌کند و ساختار تاج را نامتعادل می‌سازد.
• ایجاد برش هم‌سطح با تنه: بریدن شاخه از داخل یقه شاخه به بافت تنه آسیب می‌زند و فرایند طبیعی محافظت و بسته‌شدن زخم را مختل می‌کند.
• بریدن شاخه‌های سنگین با یک برش: وزن شاخه ممکن است پیش از کامل‌شدن برش، پوست تنه را پاره کند؛ بنابراین شاخه‌های قطور باید با روش سه‌برشی حذف شوند.
• استفاده از ابزار کند یا نامتناسب: قیچی و اره کند، بافت شاخه را له یا پاره می‌کنند و زخمی نامنظم به جا می‌گذارند.
• نادیده‌گرفتن زاویه اتصال شاخه‌ها: شاخه‌هایی با زاویه بسیار تنگ ممکن است پوست محبوس تشکیل دهند و زیر وزن محصول، باد یا برف آسان‌تر بشکنند.
• هرس بدون هدف مشخص: پیش از ایجاد هر برش باید مشخص شود که هدف، حذف شاخه بیمار، اصلاح ساختار، بهبود نورگیری، کنترل ارتفاع یا تنظیم باردهی است.
• خالی‌کردن کامل مرکز تاج: بازکردن تاج به معنای حذف تمام شاخه‌های داخلی نیست؛ زیرا شاخه‌های سالم و نورگیر داخل تاج نیز می‌توانند در باردهی درخت نقش داشته باشند.

جمع‌ بندی کنیم؟

هرس درختان میوه زمانی نتیجه مطلوبی خواهد داشت که نوع برش، زمان اجرا و شدت هرس با توجه به گونه، سن، عادت باردهی و وضعیت سلامت درخت تعیین شود. حذف شاخه‌های خشک، بیمار، متقاطع و مزاحم، حفظ شاخه‌ها و جوانه‌های بارده، ایجاد ساختاری مقاوم و فراهم‌کردن نور و جریان هوای کافی در تاج، از مهم‌ترین اصول هرس صحیح به شمار می‌روند. در مقابل، هرس شدید، انتخاب زمان نامناسب و استفاده از ابزار کند یا نامتناسب ممکن است به درخت آسیب برساند و باردهی آن را کاهش دهد. برای انتخاب و تهیه ابزارهای مناسب هرس، از جمله قیچی شارژی و اره زنجیری، می‌توانید با کارشناسان مجرب سبزکوش نگین تماس بگیرید و متناسب با قطر شاخه‌ها، تعداد درختان و حجم کار خود راهنمایی لازم را دریافت کنید. ابزار خریداری‌شده پس از آزمایش کامل و اطمینان از سلامت و عملکرد صحیح، همراه با گارانتی و ۱۰ سال خدمات پس از فروش، از نزدیک‌ترین نمایندگی سبزکوش نگین به شما تحویل داده خواهد شد.

پاسخ به سوالات متداول شما