انواع هرس درخت (17 روش): بهترین زمان + مراحل هرس و ابزارهای مورد نیاز

هرس اصولی یکی از مهم‌ترین اقدامات برای حفظ سلامت، ایمنی، فرم مناسب و باردهی درختان است؛ اما نتیجه مطلوب تنها زمانی حاصل می‌شود که زمان هرس، نوع برش و ابزار موردنیاز با توجه به گونه، سن و وضعیت درخت انتخاب شوند. حذف نادرست یا بیش‌ازحد شاخه‌ها می‌تواند رشد طبیعی درخت را مختل کند و احتمال خشکیدگی، پوسیدگی یا شکستگی شاخه‌ها را افزایش دهد. در این مقاله از سبزکوش نگین، با اهداف و انواع هرس، زمان مناسب انجام آن، ابزارهای لازم، مراحل صحیح برش شاخه‌ها، مراقبت‌های پس از هرس آشنا می‌شوید. 

هرس درخت چیست و چرا انجام می‌شود؟

هرس یکی از عملیات رایج در باغبانی و کشاورزی است که طی آن بخش‌هایی از گیاه، مانند شاخه‌ها، برگ‌ها یا جوانه‌ها، به‌صورت هدفمند حذف می‌شوند. این کار با هدف بهبود سلامت، فرم ظاهری و میزان محصول‌دهی گیاه انجام می‌شود. مهم‌ترین دلایل هرس عبارت‌اند از:

• ⦁ تحریک رشد: حذف قسمت‌های پیر یا آسیب‌دیده می‌تواند رشد شاخه‌ها، برگ‌ها یا گل‌های جدید را تحریک کند.
• ⦁ فرم‌دهی و زیبایی: از هرس برای شکل‌دهی به گیاه و کنترل اندازه آن استفاده می‌شود. این کاربرد در درختچه‌ها، درختان زینتی و پرچین‌ها رایج است.
• ⦁ بهبود سلامت گیاه: حذف شاخه‌های بیمار، خشک یا آسیب‌دیده می‌تواند احتمال گسترش برخی بیماری‌ها و آفات را کاهش دهد.
• ⦁ افزایش محصول‌دهی: در کشاورزی، شاخه‌ها یا جوانه‌های غیرضروری و کم‌بازده را حذف می‌کنند تا نور، هوا و منابع گیاه بهتر در اختیار بخش‌های بارده قرار گیرد و شرایط برای تولید میوه، گل یا محصول بهبود یابد.
• ⦁ افزایش ایمنی: هرس درختان نزدیک ساختمان‌ها، مسیرهای عبور و جاده‌ها می‌تواند خطر سقوط شاخه‌ها را کاهش دهد و ایمنی محیط را افزایش دهد.

هرس باید با آگاهی و دقت انجام شود؛ زیرا برش نادرست ممکن است به‌جای کمک، به گیاه آسیب برساند. روش و زمان هرس براساس گونه گیاه، سن، وضعیت سلامت و هدف موردنظر متفاوت است؛ بنابراین پیش از شروع باید نیازهای اختصاصی هر گیاه بررسی شود.

انواع هرس درختان

هرس درختان با اهداف مختلفی مانند تقویت ساختار، حذف شاخه‌های آسیب‌دیده، افزایش ایمنی، کنترل اندازه تاج یا بهبود ظاهر درخت انجام می‌شود. بااین‌حال، همه روش‌های هرس برای درخت مفید نیستند. برخی شیوه‌ها مانند هرس ساختاری به سلامت و پایداری درخت کمک می‌کنند؛ درحالی‌که روش‌هایی مانند سربرداری و دم‌شیری‌کردن می‌توانند ساختار طبیعی درخت را تضعیف کنند. مهم‌ترین انواع هرس درختان عبارت‌اند از:

1.هرس ساختاری

هرس ساختاری با هدف ایجاد معماری مستحکم و اصولی در درخت انجام می‌شود. این روش معمولاً شامل تقویت یک تنه یا شاخه اصلی و غالب، کاهش شاخه‌های رقیب، تنظیم فاصله میان شاخه‌ها و کوتاه‌کردن شاخه‌های بیش‌ازحد بلند برای کاهش احتمال شکستگی است.

بهترین زمان اجرای این روش، سال‌های ابتدایی رشد درخت است. ممکن است تا زمان شکل‌گیری یک ساختار مستحکم، لازم باشد هرس ساختاری هر دو یا سه سال یک‌بار تکرار شود. این روش تنها نوع هرسی است که صرفاً برای تأمین منافع و سلامت خود درخت انجام می‌شود.

2.هرس پس‌روی تاج

هرس پس‌روی تاج برای درختان بسیار بالغ، کهن‌سال یا با ارزش تاریخی و اکولوژیکی به کار می‌رود. در این روش، اندازه تاج با حذف شاخه‌های رو به زوال یا خشک کاهش پیدا می‌کند و هم‌زمان رشد شاخه‌های جدید در قسمت‌های نزدیک‌تر به تنه تقویت می‌شود.

این کار به درخت کمک می‌کند به‌تدریج به ساختاری کوچک‌تر و پایدارتر برسد. هرس پس‌روی تاج برای درختان کهن‌سالی مناسب است که هنوز از قدرت رشد و شادابی زیادی برخوردارند.

3.هرس کاهش وزن شاخه‌ها

در این روش، شاخه‌های بیش‌ازحد کشیده و بلند کوتاه می‌شوند تا وزن واردشده بر آن‌ها و خطر شکستگی کاهش پیدا کند. هرس کاهش وزن به‌ویژه برای درختان بالغی کاربرد دارد که دارای شاخه‌های بزرگ و افقی هستند.

هدف اصلی این روش، کنترل موقعیت‌های خطرآفرین است؛ اما اجرای صحیح آن می‌تواند برای خود درخت نیز مفید باشد.

4.هرس بازسازی تاج

هرس بازسازی تاج، روشی تدریجی برای بازگرداندن فرم و ساختار طبیعی درخت پس از هرس نادرست، مانند سربرداری، یا آسیب ناشی از طوفان است. در این روش، پاجوش‌ها، نرک‌ها و شاخه‌های رویشی اضافی طی چند مرحله و با دقت تنک می‌شوند.

این عملیات باید هر یک یا دو سال یک‌بار تکرار شود تا درخت به‌تدریج فرم مناسب‌تری پیدا کند. هرس بازسازی تاج برای درختانی مناسب است که قدرت رشد و شادابی خوبی دارند.

5.هرس ایجاد فضای آزاد

در هرس ایجاد فضای آزاد، برخی شاخه‌ها حذف یا کوتاه می‌شوند تا میان درخت و ساختمان‌ها، پیاده‌روها، جاده‌ها یا تأسیسات شهری فاصله مناسبی ایجاد شود. تمرکز اصلی این روش بر کاهش تعارض میان رشد درخت و زیرساخت‌ها یا نیازهای انسان است.

بهتر است این نوع هرس در زمان جوانی درخت انجام شود تا اندازه زخم‌های ناشی از برش شاخه‌ها کوچک‌تر باشد.

6.بالابردن تاج

بالابردن تاج یکی از زیرمجموعه‌های هرس ایجاد فضای آزاد است. در این روش، شاخه‌های پایینی حذف یا کوتاه می‌شوند تا فضای بیشتری در زیر تاج درخت به وجود آید.

این کار کاملاً برای تأمین نیازهای انسان انجام می‌شود و بهتر است در سال‌های ابتدایی رشد درخت صورت گیرد. بالابردن تاج می‌تواند بخشی از برنامه هرس ساختاری باشد.

اگر این روش بیش‌ازحد انجام شود، به آن حذف افراطی شاخه‌های پایینی یا «بالا بردن بیش‌ازحد تاج» گفته می‌شود. این اقدام، روشی نادرست است که ظاهر درخت را شبیه آب‌نبات چوبی می‌کند و حساسیت آن را در برابر شکستگی ناشی از طوفان افزایش می‌دهد.

7.هرس شاخه‌های خشک

این روش شامل حذف شاخه‌های خشک، در حال خشک‌شدن یا شکسته است و با هدف افزایش ایمنی، بهبود ظاهر درخت یا جلوگیری از خسارت به اموال انجام می‌شود.

حذف شاخه‌های خشک به‌ندرت تأثیر مستقیمی بر سلامت درخت دارد؛ اما ایمنی محیط را افزایش می‌دهد. همچنین می‌توان از این روش برای ارزیابی روند زوال درخت استفاده کرد. پس از حذف شاخه‌های خشک، شکل‌گیری شاخه‌های خشک جدید بررسی می‌شود تا سرعت و شدت زوال درخت مشخص شود.

8.پاک‌سازی تاج

پاک‌سازی تاج شامل حذف شاخه‌های خشک، بیمار، شکسته یا ضعیف از تاج درخت است. این کار عمدتاً ایمنی و ظاهر درخت را بهبود می‌دهد، اما تأثیر چندانی بر سلامت کلی آن ندارد.

9.فرم‌دهی پهن یا اسپالیه

اسپالیه نوعی هرس بسیار کنترل‌شده است که در آن، درخت هدایت می‌شود تا به‌صورت تخت و مسطح در امتداد دیوار یا داربست و براساس الگوهای منظم و رسمی رشد کند. این روش بیشتر برای درختان میوه و گونه‌های زینتی به کار می‌رود.

10.هرس کله‌گربه‌ای یا پولاردینگ

پولاردینگ یک سیستم هرس هدفمند و پرنیاز از نظر نگهداری است که اجرای آن از زمان جوانی درخت آغاز می‌شود. در این روش، تمام شاخه‌های جدید در دوره‌های زمانی منظم از نقاط ثابت و مشخصی موسوم به سر پولارد قطع می‌شوند.

این نوع هرس در اروپا برای کنترل اندازه درختان خیابانی رایج است. اجرای آن توصیه نمی‌شود؛ مگر اینکه امکان ادامه‌دادن برنامه منظم و همیشگی نگهداری وجود داشته باشد. درختچه های توری می‌توانند این نوع هرس را تحمل کنند.

11.هرس تنک‌کردن تاج

در تنک‌کردن تاج، تعدادی از شاخه‌ها به‌صورت انتخابی حذف می‌شوند تا تراکم تاج کاهش پیدا کند. این روش می‌تواند گردش هوا و نفوذ نور را در میان شاخ‌وبرگ بهبود دهد؛ اما بیشتر با اهداف زیبایی‌شناختی انجام می‌شود.

تنک‌کردن باید با دقت و به‌اندازه انجام شود تا ساختار درخت ضعیف نشود. اجرای بیش‌ازحد این روش ممکن است به «دم‌شیری‌کردن» شاخه‌ها منجر شود که اقدامی زیان‌آور است.

12.هرس کاهش تاج

در هرس کاهش تاج، ارتفاع یا گستردگی درخت با کوتاه‌کردن شاخه‌ها تا محل یک شاخه جانبی قوی کاهش داده می‌شود. این روش به‌ندرت برای خود درخت مفید است؛ اما ممکن است برای جلوگیری از تداخل با تأسیسات شهری یا کنترل اندازه درخت در فضاهای محدود انجام شود.

معمولاً کاهش تاج فقط برای درختان کوچک کاشته‌شده در محیط‌های محدود مناسب است. اگر این روش به‌درستی اجرا نشود، نتیجه آن تفاوتی با سربرداری نخواهد داشت؛ اقدامی که آسیب زیادی به درخت وارد می‌کند.

13.هرس برای ایجاد منظره

این روش نوعی هرس تخصصی است که برای ایجاد پنجره‌ها یا فضاهای باز در میان تاج درخت انجام می‌شود؛ به‌ویژه زمانی که شاخ‌وبرگ، منظره موردنظر را مسدود کرده باشد.

هرس برای ایجاد منظره هیچ مزیت مستقیمی برای درخت ندارد؛ جز اینکه انجام آن بهتر از قطع کامل درخت است. در اجرای اصولی این روش باید مراقب بود هیچ بخشی از درخت دچار دم‌شیری‌شدن، حذف بیش‌ازحد شاخه‌های پایینی یا سربرداری نشود.

14.هرس باردهی

هرس باردهی با هدف افزایش عملکرد و بهبود کیفیت میوه در درختان بارور انجام می‌شود. در این روش، شاخه‌های ضعیف، بیمار، آسیب‌دیده و کم‌بازده حذف می‌شوند و تراکم تاج کنترل می‌شود تا نور و هوا بهتر به شاخه‌های میوه‌دهنده برسد. اصلاح شاخه‌ها همچنین به حفظ تعادل میان رشد رویشی و تولید جوانه‌های گل و میوه کمک می‌کند.

این هرس معمولاً در دوره خواب درخت و طی فصل زمستان انجام می‌شود؛ بااین‌حال، بعضی اصلاحات ممکن است پس از برداشت محصول یا در فصل تابستان صورت گیرد. زمان و شدت هرس باید براساس گونه، سن و نحوه باردهی درخت تعیین شود؛ زیرا حذف نادرست شاخه‌های میوه‌دهنده می‌تواند مقدار محصول را کاهش دهد. هرس باردهی برای درختانی مانند سیب، گلابی، مرکبات و بادام و همچنین درختچه‌های انگور کاربرد دارد.

15.هرس سبز یا تابستانه

هرس سبز در فصل رشد و معمولاً طی تابستان انجام می‌شود و هدف آن کنترل رشد رویشی، کاهش تراکم تاج و بهبود نورگیری و تهویه درخت است. در این روش، پاجوش‌ها، نرک‌ها و شاخه‌های اضافی یا بی‌ثمر حذف می‌شوند تا رقابت میان شاخه‌ها برای دریافت نور، آب و مواد غذایی کاهش یابد.

هرس تابستانه باید سبک و کنترل‌شده باشد؛ زیرا حذف بیش‌ازحد شاخ‌وبرگ می‌تواند سطح فتوسنتز را کاهش دهد و میوه‌ها یا پوست شاخه‌ها را در معرض آفتاب‌سوختگی قرار دهد. این روش با توجه به شرایط و نیاز درخت برای گونه‌هایی مانند هلو، زردآلو، مرکبات و انگور کاربرد دارد.

16.هرس زمستانه یا هرس دوره خواب

هرس زمستانه پس از ورود درخت به دوره خواب و معمولاً از اواخر زمستان تا پیش از آغاز جوانه‌زنی انجام می‌شود. نبود برگ در این زمان، مشاهده ساختار تاج و شناسایی شاخه‌های خشک، بیمار، متقاطع و نامناسب را آسان‌تر می‌کند. این هرس برای فرم‌دهی درختان جوان، اصلاح ساختار تاج و مدیریت شاخه‌های بارده کاربرد دارد.

هرس در دوره خواب معمولاً رشد شاخه‌های جدید را تحریک می‌کند؛ بنابراین شدت آن باید با سن، وضعیت و قدرت رشد درخت متناسب باشد. هرس سنگین ممکن است به‌جای افزایش باردهی، رشد رویشی و تولید نرک را افزایش دهد. سیب، گلابی، هلو، آلو، گیلاس و گردو از جمله درختانی هستند که بخشی از عملیات هرس آن‌ها ممکن است در دوره خواب انجام شود؛ البته زمان دقیق باید براساس گونه و شرایط اقلیمی انتخاب شود.

17.هرس تولیدی یا افزایش میوه‌دهی

هرس تولیدی که با هرس باردهی ارتباط نزدیکی دارد، با هدف حفظ شاخه‌های میوه‌ده، بهبود کیفیت محصول و ایجاد تعادل میان رشد رویشی و باردهی انجام می‌شود. طی این عملیات، شاخه‌های اضافی، متراکم، ضعیف و کم‌بازده حذف یا کوتاه می‌شوند تا نور و هوا بهتر به بخش‌های داخلی تاج و میوه‌ها برسد.

این هرس معمولاً پیش از آغاز فصل رشد انجام می‌شود؛ اما زمان و روش دقیق آن به گونه درخت و محل تشکیل جوانه‌های گل بستگی دارد. هرس بیش‌ازحد ممکن است جوانه‌های بارده را حذف کرده و میزان محصول را کاهش دهد. سیب، گلابی، هلو، زردآلو، بادام و انگور از جمله گیاهانی هستند که هرس تولیدی برای آن‌ها کاربرد دارد.

بهترین زمان هرس درختان چه فصلی است؟

بهترین زمان هرس به گونه درخت، هدف از هرس و شرایط آب‌وهوایی منطقه بستگی دارد. برای بسیاری از درختان برگریز، اواخر زمستان و پیش از آغاز رشد بهاره زمان مناسبی برای هرس است؛ زیرا درخت در دوره خواب قرار دارد و ساختار شاخه‌ها بهتر دیده می‌شود. بااین‌حال، هرس هنگام یخبندان شدید توصیه نمی‌شود و بعضی گونه‌ها مانند توس و گردو نیز بهتر است در تابستان هرس شوند تا شیره زیادی از محل برش از دست ندهند.

بهار معمولاً برای هرس سنگین مناسب نیست؛ زیرا درخت وارد مرحله جوانه‌زنی، گل‌دهی و رشد فعال شده است؛ هرچند می‌توان شاخه‌های خشک، شکسته یا بیمار را حذف کرد. هرس تابستانه نیز بیشتر برای کنترل رشد، حذف نرک‌ها و اصلاح محدود تاج انجام می‌شود. به‌طور کلی، پیش از انتخاب فصل هرس باید گونه درخت شناسایی و نیازهای آن بررسی شود؛ زیرا یک زمان مشخص برای هرس تمام درختان مناسب نیست.

اقدامات لازم قبل از شروع هرس درختان

برای انجام یک هرس اصولی، مؤثر و بدون آسیب به درخت، رعایت مراحل زیر پیش از شروع کار ضروری است:

• شناسایی نوع و سن درخت: آگاهی از سن و گونه درخت (میوه یا زینتی)؛ درختان جوان نیازمند فرم‌دهی و درختان بالغ نیازمند حفظ باردهی یا جوان‌سازی هستند.
• تعیین هدف هرس: مشخص کردن هدف نهایی (فرم‌دهی، افزایش باردهی یا حذف شاخه‌های خشک) برای جلوگیری از قطع بی‌هدف شاخه‌ها.
• بررسی شاخه‌های بیمار و آسیب‌دیده: شناسایی و اولویت‌بندی حذف شاخه‌های خشک، بیمار، آفت‌زده و شاخه‌های متراکم داخلی.
• انتخاب ابزار متناسب با قطر شاخه: استفاده از قیچی (برای شاخه‌های نازک)، شاخه‌زن (متوسط)، اره باغبانی یا اره برقی (برای شاخه‌های قطور) جهت جلوگیری از له شدن بافت چوب.
• آماده‌سازی و ضدعفونی ابزار: اطمینان از تیزی، سلامت و تمیزی تیغه‌ها و اتصالات برای ایجاد برش‌های تمیز و تسریع روند ترمیم زخم‌ها.
• بررسی شرایط آب‌وهوایی: انجام هرس در روزهای خشک، آرام و با دمای متعادل؛ و پرهیز از هرس در زمان یخبندان، بارندگی، باد شدید یا گرمای شدید.

اره زنجیری برقی

❯

اره برقی Alpina C 2.0 ET مشاهده محصول

❮

نکات ایمنی هنگام هرس درختان بلند

• بررسی وضعیت درخت و تجهیزات: پیش از شروع، سلامت تنه و شاخه‌ها، خطرات محیطی و سالم‌بودن ابزار، نردبان و تجهیزات محافظت در برابر سقوط را بررسی کنید.
• انتخاب شرایط آب‌وهوایی مناسب: در زمان وزش باد، بارندگی، طوفان یا یخ‌زدگی از هرس در ارتفاع خودداری کنید؛ زیرا این شرایط احتمال لغزش، سقوط و انحراف شاخه‌ها را افزایش می‌دهند.
• استفاده از تجهیزات محافظ: برای جلوگیری از آسیب، از کلاه و عینک ایمنی، محافظ گوش، دستکش مقاوم، لباس کار مناسب و کفش دارای زیره ضدلغزش استفاده کنید.
• حفظ فاصله از خطوط برق: تمام خطوط برق را فعال در نظر بگیرید و هرس شاخه‌های نزدیک آن‌ها را فقط به نیروهای متخصص و مجاز شرکت برق یا خدمات شهری بسپارید.
• شناسایی شاخه‌های ضعیف: شاخه‌های خشک، پوسیده، شکافته یا دارای اتصال نامطمئن را شناسایی کنید و هرگز برای ایستادن یا حفظ تعادل، وزن خود را روی آن‌ها قرار ندهید.
• استفاده از طناب استاندارد و قابل‌مشاهده: از طناب مخصوص صعود و کار در ارتفاع با ظرفیت تحمل وزن مناسب و رنگ روشن استفاده کنید تا احتمال پارگی یا برخورد ابزار برش با آن کاهش یابد.
• ایمن‌سازی محدوده کار: مسیر احتمالی سقوط شاخه‌ها را با علائم و موانع مشخص کنید و اجازه ندهید عابران، کودکان، همکاران یا وسایل نقلیه وارد محدوده خطر شوند.
• برطرف‌کردن موانع دید: پیش از برش، موانعی را که مشاهده شاخه، محل برش یا مسیر سقوط را مختل می‌کنند کنار بزنید و در صورت نداشتن دید کافی، عملیات را متوقف کنید.
• خودداری از کار انفرادی: هنگام صعود و هرس در ارتفاع، فرد دیگری باید روی زمین حضور داشته باشد تا بر شرایط نظارت کرده و در مواقع ضروری درخواست کمک کند.
• حمل‌نکردن ابزار هنگام صعود: با ابزار برش در دست از درخت یا نردبان بالا نروید؛ ابزار باید پس از استقرار ایمن و با روش مناسب به محل کار منتقل شود.

طریقه صحیح هرس درختان به‌صورت مرحله‌به‌مرحله

برای هرس اصولی درختان، ابتدا کل تاج را از فاصله مناسب بررسی کرده و هدف خود را از هرس مشخص کنید. بهتر است کار را از شاخه‌های معیوب آغاز کرده و سپس به‌تدریج سراغ اصلاح تراکم و فرم تاج بروید. از حذف مقدار زیادی از شاخه‌های سالم در یک نوبت خودداری کنید؛ زیرا هرس سنگین می‌تواند به درخت تنش وارد کرده و موجب رشد شدید شاخه‌های جدید شود.

مرحله اول؛ حذف شاخه‌های خشک، شکسته و بیمار

ابتدا شاخه‌های خشک، شکسته، آسیب‌دیده و دارای نشانه‌های بیماری را شناسایی و حذف کنید. این کار علاوه بر کاهش خطر سقوط شاخه‌ها، بررسی ساختار باقی‌مانده تاج را آسان‌تر می‌کند. شاخه بیمار را تا رسیدن به بافت سالم ببرید و هنگام حذف کامل شاخه، برش را درست بیرون از یقه شاخه انجام دهید؛ به‌گونه‌ای که نه کنده بلندی باقی بماند و نه یقه شاخه یا تنه آسیب ببیند. ابزار نیز باید پس از تماس با بخش‌های بیمار ضدعفونی شود.

مرحله دوم؛ حذف انتخابی پاجوش‌ها و نرک‌ها

پاجوش‌ها شاخه‌هایی هستند که از اطراف ریشه یا پایین تنه رشد می‌کنند و نرک‌ها نیز شاخه‌های سریع‌الرشد و تقریباً عمودی‌اند که معمولاً روی تنه یا شاخه‌های اصلی ظاهر می‌شوند. رشد زیاد این شاخه‌ها می‌تواند تاج را متراکم کرده و فرم درخت را برهم بزند؛ بنابراین پاجوش‌های ناخواسته را از محل اتصال به ریشه یا تنه و نرک‌های مزاحم را از محل اتصال به شاخه اصلی حذف کنید. بااین‌حال، لازم نیست تمام نرک‌ها را بدون بررسی ببرید؛ زیرا در بعضی درختان می‌توان از شاخه‌های مناسب برای اصلاح یا بازسازی تاج استفاده کرد.

مرحله سوم؛ حذف شاخه‌های متقاطع و مزاحم

در این مرحله، شاخه‌هایی را بررسی کنید که روی یکدیگر قرار گرفته‌اند، بر اثر وزش باد به هم ساییده می‌شوند یا به سمت داخل تاج رشد کرده‌اند. تماس مداوم شاخه‌ها می‌تواند به پوست آن‌ها آسیب برساند و رشد رو به داخل نیز باعث افزایش تراکم تاج شود. در میان دو شاخه متقاطع، معمولاً شاخه ضعیف‌تر، آسیب‌دیده‌تر یا دارای جهت رشد نامناسب حذف می‌شود و شاخه‌ای باقی می‌ماند که در شکل‌گیری ساختار متعادل درخت نقش بهتری دارد.

مرحله چهارم؛ تنک‌کردن تاج درخت

پس از حذف شاخه‌های معیوب و مزاحم، شاخه‌های بیش‌ازحد متراکم یا موازی را به‌صورت انتخابی کم کنید تا نور و هوا بهتر به قسمت‌های داخلی تاج برسد. تنک‌کردن باید یکنواخت و محدود انجام شود و نباید قسمت بزرگی از تاج در یک نوبت خالی شود. حذف بیش‌ازحد شاخ‌وبرگ می‌تواند درخت را تحت فشار قرار دهد، تعادل تاج را برهم بزند و شاخه‌ها یا تنه را در معرض آفتاب‌سوختگی قرار دهد.

مرحله پنجم؛ کوتاه‌کردن اصولی شاخه‌های بلند

اگر شاخه‌ای بیش‌ازحد بلند شده، از محدوده موردنظر خارج شده یا روی مسیر و فضای اطراف پیشروی کرده است، می‌توان آن را به‌صورت کنترل‌شده کوتاه کرد. شاخه‌های نازک معمولاً کمی بالاتر از جوانه‌ای رو به بیرون و با برشی تمیز کوتاه می‌شوند تا رشد جدید به سمت خارج تاج هدایت شود. برای شاخه‌های قطورتر، بهتر است برش تا محل یک شاخه جانبی مناسب انجام شود و از بریدن بی‌هدف وسط شاخه یا باقی‌گذاشتن کنده بلند خودداری شود.

مرحله ششم؛ بررسی فرم نهایی درخت

پس از انجام هر بخش از هرس، چند قدم از درخت فاصله بگیرید و شکل کلی تاج را از زوایای مختلف بررسی کنید. شاخه‌های اصلی باید توزیع نسبتاً متعادلی داشته باشند و هیچ قسمت تاج بیش‌ازحد متراکم یا خالی نشده باشد. اگر هنوز اصلاحات زیادی لازم است، بهتر است ادامه کار را به دوره هرس بعدی موکول کنید؛ زیرا حفظ سلامت و ساختار طبیعی درخت از رسیدن به یک فرم ظاهری کاملاً متقارن مهم‌تر است.

برش صحیح شاخه هنگام هرس چگونه است؟

هرس درختان اصول و محدودیت‌های مهمی دارد. رعایت نکات ارائه‌شده توسط متخصصان درخت‌کاری به شما کمک می‌کند شاخه‌ها را به‌درستی ببرید و تشخیص دهید چه زمانی باید از متخصص کمک بگیرید.
آگاهی از روش صحیح برش شاخه‌ها، ضمن افزایش اعتمادبه‌نفس هنگام هرس، از آسیب‌دیدن پوست و ساختار درخت جلوگیری می‌کند.

+استفاده از روش سه‌برشی

هنگام بریدن شاخه‌های درخت باید از روشی استفاده کرد که احتمال پارگی یا شکافته‌شدن پوست تنه را کاهش دهد. پارگی پوست یکی از اشتباهات رایج هنگام هرس است و معمولاً زمانی اتفاق می‌افتد که فرد تلاش می‌کند یک شاخه بزرگ و سنگین را تنها با یک برش جدا کند.
برای حذف شاخه‌های نسبتاً بزرگ، می‌توان از روش سه‌برشی استفاده کرد که با نام‌های «برش ABC» یا «روش ۱، ۲، ۳» نیز شناخته می‌شود:

• در فاصله چند سانتی‌متری از محل اتصال شاخه به تنه، از قسمت زیرین شاخه برشی ایجاد کنید که تقریباً تا یک‌سوم قطر شاخه پیش برود. این برش از کنده‌شدن و پارگی پوست هنگام سقوط شاخه جلوگیری می‌کند.
• برای برش دوم، چند سانتی‌متر جلوتر از برش زیرین و در سمت بیرونی شاخه، از بالا به پایین برش بزنید. با پیشرفت برش، وزن شاخه باعث خم‌شدن و جداشدن آن می‌شود و برش زیرین مانع ادامه‌یافتن پارگی پوست به سمت تنه خواهد شد.
• پس از جداشدن قسمت اصلی شاخه، بخش باقی‌مانده را از نزدیکی پایه حذف کنید. در محل اتصال شاخه به تنه، ناحیه‌ای کمی برجسته به نام «یقه شاخه» وجود دارد. برش نهایی باید درست بیرون از یقه شاخه انجام شود و نباید به بافت آن آسیب برسد؛ زیرا این بافت در محصورکردن و ترمیم طبیعی زخم نقش مهمی دارد.

برش بیش‌ازحد نزدیک به جوانه نیز ممکن است به خود جوانه آسیب برساند و احتمال تبدیل‌شدن آن به برگ یا گل را کاهش دهد. چنین برشی همچنین می‌تواند موجب خشکیدگی قسمت پایین‌تر ساقه شود.

بهتر است برش حدود ۶ میلی‌متر بالاتر از جوانه‌ای انجام شود که به سمت بیرون تاج قرار دارد. این انتخاب، رشد شاخه جدید را به سمت خارج هدایت می‌کند. هنگام استفاده از قیچی هرس یا شاخه‌زن، لبه برنده تیغه باید رو به جوانه یا یقه شاخه‌ای باشد که قصد دارید آن را حفظ کنید؛ در این حالت بخش غیر‌برنده قیچی، قسمت جداشونده را تحت فشار قرار می‌دهد.

هنگام حذف کامل شاخه، آن را هم‌سطح با تنه نبرید. برش باید نزدیک یقه شاخه و درست بیرون از آن انجام شود. برش دور از یقه، کنده‌ای باقی می‌گذارد که ممکن است خشکیدگی و پوسیدگی از آن به سمت تنه پیشروی کند. از طرف دیگر، برش بیش‌ازحد نزدیک به تنه و آسیب‌زدن به یقه شاخه، راه ورود عوامل پوسیدگی را باز می‌کند.

در محل اتصال شاخه به تنه، خطی طبیعی و قابل‌تشخیص وجود دارد که با ساختار یقه و چین پوست شاخه مرتبط است. برش باید با حفظ این بافت‌ها انجام شود. همچنین باید از پارگی پوست جلوگیری کرد؛ زیرا زخم‌های پاره و نامنظم به‌خوبی محصور نمی‌شوند و راه نفوذ عوامل پوسیدگی را باز می‌کنند.

+ایجاد برش با زاویه مناسب

پس از تعیین محل صحیح برش، باید زاویه آن را نیز مشخص کنید. انتخاب زاویه مناسب در برش شاخه‌های نازک می‌تواند به خروج آب از سطح زخم کمک کرده و احتمال تجمع رطوبت و بروز بیماری را کاهش دهد.

برای کوتاه‌کردن ساقه یا شاخه نزدیک جوانه، معمولاً توصیه می‌شود برش با شیب ملایم و در جهت مخالف جوانه انجام شود. گاهی زاویه ۴۵ درجه پیشنهاد می‌شود؛ اما نباید شیب برش بیش‌ازحد زیاد باشد. برش بسیار مورب، سطح زخم را افزایش می‌دهد و بافت بیشتری را در معرض عوامل بیماری‌زا قرار می‌دهد.

بهتر است برش تقریباً صاف و فقط با کمی شیب انجام شود. هدف این است که ضمن هدایت آب به دور از جوانه، سطح زخم تا حد امکان کوچک باقی بماند تا درخت بتواند آن را راحت‌تر محصور کند.

توجه داشته باشید که هنگام حذف کامل یک شاخه، جهت برش باید براساس یقه شاخه و چین پوست محل اتصال آن تعیین شود؛ نه با اجرای یک زاویه ثابت برای تمام شاخه‌ها.

ابزارهای مورد نیاز برای هرس درختان

انتخاب ابزار مناسب برای هرس درخت کاملاً به قطر و ارتفاع شاخه بستگی دارد. قیچی باغبانی دستی برای شاخه‌هایی با قطر حداکثر ۱٫۹ سانتی‌متر، قیچی شاخه‌زن برای شاخه‌های ۲٫۵ تا ۵ سانتی‌متری و اره هرس برای شاخه‌های ۵ تا ۱۲٫۵ سانتی‌متری مناسب است. بریدن شاخه‌های قطورتر یا شاخه‌هایی که دسترسی ایمن به آن‌ها از روی زمین امکان‌پذیر نیست، به تجهیزات حرفه‌ای و مهارت تخصصی نیاز دارد. چهار ابزار اصلی و پرکاربرد هرس عبارت است از:

1. قیچی باغبانی دستی

قیچی باغبانی دستی پرکاربردترین ابزار برای نگهداری معمول درختان و درختچه‌هاست. یک قیچی باکیفیت می‌تواند شاخه‌هایی با قطر حداکثر ۱٫۹ سانتی‌متر را تمیز و مؤثر قطع کند.

دو نوع اصلی قیچی باغبانی در بازار وجود دارد:

• ⦁ قیچی بای‌پس: دارای دو تیغه خمیده است که مانند قیچی از کنار هم عبور می‌کنند. این ساختار برشی تمیز روی بافت زنده ایجاد می‌کند و برای بیشتر عملیات هرس مناسب است.
• ⦁ قیچی سندانی: یک تیغه دارد که روی سطحی صاف بسته می‌شود و شاخه را به‌جای برش دقیق، تحت فشار قرار می‌دهد. بهتر است از این مدل فقط برای حذف شاخه‌های خشک و مرده استفاده شود.

قیچی شارژی نیز با استفاده از موتور الکتریکی و نیروی باتری، شاخه‌ها را با فشار فیزیکی کمتر و سرعت بیشتری قطع می‌کند؛ به همین دلیل برای هرس مداوم باغ‌ها و باغستان‌ها گزینه مناسبی است. این ابزار بسته به مدل و مشخصات فنی، معمولاً قابلیت بریدن شاخه‌هایی با قطر حدود ۲۰ تا ۴۰ میلی‌متر را دارد. هنگام انتخاب قیچی شارژی باید ظرفیت برش، توان و دوام باتری، وزن دستگاه و امکان تنظیم دهانه تیغه بررسی شود.

2. قیچی شاخه‌زن

وقتی قطر شاخه از حدود ۱٫۹ سانتی‌متر بیشتر می‌شود، قیچی دستی به نیروی زیادی نیاز دارد و ممکن است هم به ابزار و هم به شاخه آسیب برسد. قیچی شاخه‌زن در واقع نوعی قیچی باغبانی با دسته‌های بلند است که اهرم لازم برای بریدن شاخه‌هایی با قطر حدود ۲٫۵ تا ۵ سانتی‌متر را فراهم می‌کند.

طول دسته اهمیت زیادی دارد. دسته‌های ۳۸ تا ۴۶ سانتی‌متری برای بیشتر کاربران خانگی مناسب‌اند. مدل‌هایی با دسته ۶۰ تا ۸۰ سانتی‌متری نیروی بیشتری ایجاد می‌کنند، اما کنترل آن‌ها در فضاهای محدود دشوارتر است.

3. اره هرس و اره زنجیری

برای بریدن شاخه‌هایی با قطر حدود ۵ تا ۱۲٫۵ سانتی‌متر می‌توان از اره هرس دندانه‌دار استفاده کرد. اره‌های هرس تاشو حمل آسانی دارند، درحالی‌که مدل‌های تیغه‌ثابت برای کارهای سنگین و مداوم از استحکام بیشتری برخوردارند. بهتر است اره‌ای با دندانه‌های سه‌لبه یا طراحی ژاپنی انتخاب شود؛ زیرا این نوع دندانه‌ها برش را سریع‌تر انجام می‌دهند، خاک‌اره را بهتر خارج می‌کنند و احتمال گیرکردن تیغه در چوب را کاهش می‌دهند.

برای برش شاخه‌های قطورتر و افزایش سرعت عملیات می‌توان از اره‌زنجیری شارژی، برقی یا بنزینی استفاده کرد. مدل‌های اره شارژی و برقی به دلیل صدای کمتر و نداشتن دود خروجی مستقیم، برای باغ‌های مسکونی و محیط‌های حساس به آلودگی صوتی مناسب‌ترند؛ بااین‌حال، مدت کار مدل شارژی به ظرفیت و میزان شارژ باتری و محدوده حرکت مدل برقی به طول کابل و دسترسی به برق وابسته است. اره‌ زنجیری بنزینی معمولاً صدای بیشتری تولید می‌کند، اما برای کارهای سنگین و طولانی، قدرت و استقلال کاری بیشتری دارد. البته مدل‌های جدید و حرفه‌ای شارژی از نظر توان برش با برخی مدل‌های بنزینی رقابت می‌کنند. طول ساطور و توان دستگاه باید متناسب با قطر شاخه و حجم عملیات انتخاب شود. 

4. قیچی یا اره زنجیری روی واسطه تلسکوپی

با نصب قیچی شارژی یا اره‌ زنجیری روی واسطه تلسکوپی، می‌توانید بدون نیاز به بالا رفتن از درخت یا استفاده از نردبان، به شاخه‌های مرتفع دسترسی پیدا کرده و آن‌ها را راحت‌تر هرس کنید. طول دسته تلسکوپی نیز متناسب با ارتفاع شاخه‌ها تنظیم می‌شود و امکان انجام برش از روی زمین را فراهم می‌کند. 

5. دستکش و عینک محافظ

برای افزایش ایمنی هنگام هرس، استفاده از دستکش کار مقاوم و عینک محافظ ضروری است. دستکش از دست‌ها در برابر بریدگی، خراش و تماس با شاخه‌های تیز محافظت می‌کند و عینک نیز مانع ورود خرده‌چوب، گردوغبار و ذرات گیاهی به چشم می‌شود.

بعد از هرس درخت چه اقداماتی انجام دهیم؟

کار شما با تمام شدن برش‌ها به پایان نمی‌رسد؛ مراقبت‌های پس از هرس نقش مهمی در ترمیم سریع‌تر گیاه دارند. اقدامات ضروری پس از اتمام هرس عبارتند از:

• جمع‌آوری و دفع شاخه‌های بیمار: شاخه‌ها و برگ‌های هرس‌شده، به ویژه آن‌هایی که علائم آفت یا بیماری دارند را سریعاً از باغ یا باغچه جمع‌آوری و منهدم کنید تا منبع انتشار آلودگی نشوند.
• ضدعفونی مجدد ابزار: پیش از کنار گذاشتن ابزارها، آن‌ها را دوباره با الکل یا مواد ضدعفونی‌کننده تمیز کنید تا برای هرس بعدی کاملاً استریل باشند.
• بررسی زخم‌های بزرگ: سطوح برش‌های قطور را بررسی کنید تا اگر پوست درخت دچار پاره‌گی شده باشد، با چاقوی باغبانی لبه‌های آن را صاف کنید.
• آبیاری متناسب با شرایط درخت: پس از هرس، آبیاری ملایم و مناسب به درخت کمک می‌کند تا استرس ناشی از هرس را راحت‌تر پشت سر بگذارد.
• پرهیز از کوددهی سنگین بلافاصله بعد از هرس: دادن کودهای سنگین (به‌ویژه کودهای ازته) بلافاصله پس از هرس ممنوع است؛ زیرا درخت را وادار به تولید رشد رویشی سریع و متراکم می‌کند که در آن شرایط برای گیاه آسیب‌زا است.
• کنترل آفات و بیماری‌ها: درختان هرس‌شده را در روزهای بعد زیر نظر بگیرید تا در صورت مشاهده علائم نفوذ حشرات یا قارچ‌ها، اقدامات پیشگیرانه انجام شود.
• بررسی درخت در هفته‌های بعد: روند التیام زخم‌ها و جوانه زدن شاخه‌های جدید را در هفته‌های آتی پایش کنید تا از سلامت کامل گیاه مطمئن شوید.

اشتباهات رایج در هرس درختان

شناخت هرس غیر اصولی درختان و خطاهای رایج، به شما کمک می‌کند تا از آسیب‌های جبران‌ناپذیر به درخت جلوگیری کنید. مهم‌ترین این اشتباهات عبارتند از:

• هرس بیش‌ازحد: حذف حجم زیادی از شاخ‌وبرگ، فتوسنتز را کاهش می‌دهد، به درخت تنش وارد می‌کند و آن را در برابر بیماری‌ها و شرایط نامساعد آسیب‌پذیرتر می‌سازد.
• سربرداری درخت: قطع بی‌قاعده قسمت بالایی تنه یا شاخه‌های اصلی، موجب تولید شاخه‌های ضعیف، پوسیدگی محل برش و کاهش پایداری و طول عمر درخت می‌شود.
• ایجاد برش‌های نادرست: برش هم‌سطح با تنه، باقی‌گذاشتن کنده یا قطع شاخه از نقطه نامناسب، روند محصورشدن زخم را مختل می‌کند و احتمال پوسیدگی را افزایش می‌دهد.
• بریدن شاخه‌ها بدون بررسی: حذف شاخه نامناسب یا برش آن در محل و زاویه اشتباه، ساختار و رشد طبیعی درخت را مختل کرده و ممکن است راه نفوذ عوامل بیماری‌زا را باز کند.
• هرس شاخه‌های بزرگ: حذف شاخه‌های قطور، زخم بزرگی ایجاد می‌کند و ممکن است تعادل درخت را برهم بزند؛ به همین دلیل بهتر است این کار به متخصص سپرده شود.
• دم‌شیری‌کردن شاخه‌ها: حذف شاخ‌وبرگ داخلی و باقی‌گذاشتن برگ‌ها فقط در انتهای شاخه‌ها، وزن تاج را نامتعادل کرده و مقاومت درخت را در برابر باد کاهش می‌دهد.
• استفاده از ابزار نامناسب: ابزار کند، فرسوده یا نامتناسب، پوست شاخه را پاره می‌کند و برش‌های ناهمواری به وجود می‌آورد که محصورکردن آن‌ها برای درخت دشوارتر است.
• هرس در زمان نامناسب: هرس در شرایط نامساعد جوی یا مرحله نامناسب رشد می‌تواند درخت را دچار تنش کند، تولید مواد غذایی را کاهش دهد و خطر آفتاب‌سوختگی یا آسیب‌دیدگی را افزایش دهد.

جمع‌بندی کنیم؟

هرس زمانی به سلامت، فرم مناسب و باردهی درخت کمک می‌کند که متناسب با گونه، سن، فصل رشد و هدف مشخصی انجام شود. پیش از شروع باید ساختار تاج و وضعیت شاخه‌ها بررسی شود و سپس با ابزار تیز و متناسب، شاخه‌های خشک، بیمار، شکسته یا مزاحم به‌صورت انتخابی حذف شوند. رعایت محل و زاویه صحیح برش، حفظ یقه شاخه و خودداری از هرس بیش‌ازحد نیز احتمال پوسیدگی، خشکیدگی و رشد نامتعادل شاخه‌ها را کاهش می‌دهد. در مقابل، هرس در زمان نامناسب، سربرداری و ایجاد برش‌های نادرست ممکن است آسیب‌های ماندگاری به درخت وارد کند. همچنین هرس شاخه‌های قطور و مرتفع یا درختان مجاور خطوط برق باید به متخصصان سپرده شود. برای خرید ابزار هرس متناسب با نوع و قطر شاخه‌ها و دریافت راهنمایی‌های لازم، با کارشناسان شرکت سبزکوش نگین تماس بگیرید. 

پاسخ به سوالات متداول هرس درختان