انواع قارچ مایکوریزا چیست؟🍄نحوه استفاده و زمان مصرف (30+ گیاه ناسازگار)

می‌دانید قارچ مایکوریزا در کشاورزی چه موجودی است و چه کارهایی از دستش برمی‌آید؟ در این راهنمای کاربردی، این گروه از موجودات زنده شگفت‌انگیز را معرفی می‌کنیم و توضیح می‌دهیم چگونه می‌توان از همزیستی آن‌ها با گیاه برای بهبود رشد و افزایش بهره‌وری استفاده کرد. انواع قارچ مایکوریز با ریشه گیاه ارتباطی دوسویه برقرار می‌کنند؛ قارچ بخشی از مواد کربنی موردنیاز خود را از گیاه می‌گیرد و در مقابل، با گسترش شبکه‌ای از رشته‌های ظریف در خاک، دسترسی ریشه به آب و برخی عناصر غذایی، به‌ویژه فسفر، را افزایش می‌دهد. این همزیستی در شرایط مناسب می‌تواند به استقرار بهتر گیاه و افزایش تحمل آن در برابر تنش‌هایی مانند کم‌آبی و شوری کمک کند؛ البته میزان تأثیر آن به گونه قارچ و گیاه، وضعیت خاک و شیوه مصرف بستگی دارد. در ادامه با انواع مایکوریزا، سازوکار همزیستی آن با ریشه، مزایا و محدودیت‌ها، گیاهان مناسب، روش و زمان تلقیح و مقدار مصرف مایه تلقیح آشنا می‌شوید تا بتوانید آگاهانه‌تر درباره استفاده از این قارچ در باغ، مزرعه، گلخانه یا گلدان تصمیم بگیرید؛ همراه سبزکوش نگین باشید.

قارچ مایکوریزا چیست؟

کلمه مایکورا به دو بخش مایکو به معنای قارچ و ریزا به معنای ریشه شکسته می‌شود. این نام مستقیما به رابطه همزیستی این قارچ‌ها با ریشه گیاهان اشاره می‌کند. مهم‌ترین مزیت این همزیستی برای جذب رطوبت و مواد مغذی و کمک به رشد بهتر گیاه است. یک بده بستان زیبا بین قارچ مایکوریزا و گیاه شکل می‌گیرد، به نحوی که قارچ به دلیل قدرت بالایی که در جذب عناصر از ذرات خاک دارد می‌تواند مقدار بیشتری از آنچه گیاه نیاز دارد به گیاه برساند و در عوض قارچ هم مزد خود را با دریافت مقداری از مواد غذایی که گیاه در فتوسنتز تولید کرده است می‌گیرد. فتوسنتر همان فرآیندی است که گیاه با جذب نور خورشید، آب و دی اکسید کربن مواد غذایی خود را در کلروفیل یا سبزینه تولید می‌کند.

شبکه‌ای که قارچ‌ها برای جذب عناصر غذایی و رطوبت در خاک تشکیل می‌دهند خیلی قویتر از ریشه‌های مویین گیاه عمل می‌کند. به طور باورنکردنی، شبکه قارچی می‌تواند تا 700 برابر بیشتر از ریشه‌های مویین گیاه در خاک گسترش و جذب داشته باشد. در نتیجه، خیلی برای این قارچ‌ها آسانتر است که فعالیت استحصال مواد از خاک را به عهده بگیرند. در مقابل هم غذایی که گیاه برای کارگران معدن خاک فراهم می‌کند رشد قارچ‌ها را تقویت می‌کند. و به این ترتیب داستان یک تجارت پرسود در حالت برد ـ برد شکل گرفته‌ است.

مزایای قارچ مایکوریزا چیست؟

قارچ مایکوریزا در کشاورزی اگر سازگاری با گیاه و استقرار موفق روی ریشه داشته باشید، می‌تواند مزایای زیر را به همراه آورد:

• بهبود جذب فسفر: شبکه هیفی قارچ به بخش‌هایی از خاک دسترسی پیدا می‌کند که خارج از محدوده جذب مستقیم ریشه هستند و می‌تواند فسفر را از این نواحی به گیاه منتقل کند.
• همکاری با میکروارگانیسم‌های حل‌کننده فسفات: این میکروارگانیسم‌ها بخشی از فسفر تثبیت‌شده خاک را آزاد می‌کنند و شبکه مایکوریزایی می‌تواند به جذب و انتقال آن به گیاه کمک کند.
• افزایش دسترسی گیاه به آب: هیف‌های ظریف قارچ وارد منافذ کوچک خاک می‌شوند و سطح مؤثر جذب ریشه را گسترش می‌دهند؛ در نتیجه، گیاه به حجم بیشتری از آب موجود در خاک دسترسی پیدا می‌کند.
• کمک به تحمل خشکی: گیاهان مایکوریزایی در بعضی شرایط می‌توانند وضعیت آبی مناسب‌تری حفظ کنند و آثار کم‌آبی را بهتر تحمل کنند؛ بااین‌حال، مایکوریزا جایگزین آبیاری صحیح نیست.
• کمک به تحمل شوری: مایکوریزا با بهبود جذب آب و عناصر غذایی و کمک به حفظ تعادل یونی می‌تواند شدت آثار تنش شوری را در بعضی گیاهان کاهش دهد.
• کمک به افزایش رشد و عملکرد: تلقیح موفق ممکن است رشد و عملکرد گیاه را بهبود دهد؛ اما میزان اثر به نوع گیاه، گونه قارچ، حاصلخیزی خاک و جمعیت مایکوریزای بومی بستگی دارد.
• افزایش کارایی برنامه تغذیه: بهبود جذب فسفر و برخی عناصر دیگر می‌تواند استفاده گیاه از منابع غذایی موجود در خاک را کارآمدتر کند؛ اما مایکوریزا جایگزین کامل کوددهی نیست.
• کمک به استقرار گیاه در خاک‌های کم‌بازده: اثر تلقیح ممکن است در خاک‌های فرسوده، ضدعفونی‌شده، تخریب‌شده یا زمین‌های دارای جمعیت کم قارچ‌های بومی بیشتر باشد.

انواع قارچ مایکوریزا چیست؟

چند نوع رابطه مایکوریزایی در طبیعت وجود دارد؛ از جمله مایکوریزای آربوسکولار، اکتومایکوریزا، اریکوئید و مایکوریزای ارکیده‌ای. در کشاورزی و باغبانی، دو عنوان اندومایکوریزا و اکتومایکوریزا بیشتر به کار می‌روند. مایکوریزاها براساس نحوه استقرار قارچ در ریشه به دو گروه کلی اندومایکوریزا و اکتومایکوریزا تقسیم می‌شوند.

1. قارچ اندومایکوریزا

در قارچ اندومایکوریزا، رشته‌های ظریف قارچ وارد بافت و برخی سلول‌های ریشه می‌شوند، اما به آوندهای گیاه نفوذ نمی‌کنند. رایج‌ترین نوع آن، مایکوریزای آربوسکولار است که درون سلول‌های ریشه ساختارهای شاخه‌مانندی به نام آربوسکول تشکیل می‌دهد. این ساختارها محل تبادل مواد میان قارچ و گیاه هستند. هیف‌های قارچ در خاک نیز گسترش می‌یابند و با افزایش محدوده مؤثر جذب ریشه، دسترسی گیاه به آب و عناصری مانند فسفر و روی را بهبود می‌دهند. اندومایکوریزای آربوسکولار با بسیاری از محصولات زراعی، درختان میوه، گیاهان علوفه‌ای و زینتی همزیستی دارد.

2. قارچ اکتومایکوریزا

در قارچ اکتومایکوریزا، قارچ پوششی در اطراف ریشه‌های ظریف ایجاد می‌کند و رشته‌های آن در فضای میان سلول‌های ریشه گسترش می‌یابند، اما وارد سلول‌ها یا آوندهای گیاه نمی‌شوند. این رشته‌ها شبکه‌ای به نام «شبکه هارتیگ» می‌سازند که محل تبادل مواد غذایی میان قارچ و گیاه است. هیف‌های قارچ از سطح ریشه به داخل خاک امتداد پیدا می‌کنند و می‌توانند به جذب آب، نیتروژن، فسفر و برخی عناصر دیگر کمک کنند. این نوع مایکوریزا بیشتر با درختانی مانند کاج، بلوط، راش، توس، بید و صنوبر همزیستی دارد و در استقرار و تغذیه نهال‌های جوان نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. 

قارچ مایکوریزا در چه فرمولاسیون هایی وجود دارد؟

مایه‌های تلقیح تجاری میکوریزا از نظر نوع فرمولاسیون به چهار گروه اصلی جامد، مایع، کپسوله‌شده و نانوفیبری تقسیم می‌شوند. هرکدام از این فرمولاسیون‌ها از نظر روش مصرف، ماندگاری، هزینه تولید و میزان محافظت از قارچ تفاوت‌هایی دارند.

👇ترجمه انگلیسی:

The different commercial formulations of arbuscular mycorrhizal inoculants include solid, liquid, encapsulated, and nanofiber-based forms.

👇ترجمه فارسی:

فرمولاسیون‌های تجاری مختلف تلقیح‌کننده‌های مایکوریزای آربوسکولار شامل انواع جامد، مایع، کپسوله‌شده و مبتنی بر نانوفیبر هستند.

🔗 به نقل از منبع frontiersin

۱. فرمولاسیون‌های جامد

فرمولاسیون‌های جامد معمولاً حمل‌ونقل و نگهداری آسانی دارند، اما ماندگاری آن‌ها بسته به نوع محصول و شرایط انبارداری متفاوت است. مهم‌ترین انواع این فرمولاسیون عبارت‌اند از:

پودر قابل تعلیق در آب (WP)

این محصول پیش از مصرف با آب مخلوط می‌شود. ترکیب آن معمولاً شامل ۵۰ تا ۸۰ درصد پودر، ۱۵ تا ۴۵ درصد ماده پرکننده، ۱ تا ۱۰ درصد عامل پراکنده‌کننده و ۳ تا ۵ درصد سورفکتانت است. از مزایای این فرمولاسیون می‌توان به اختلاط نسبتاً آسان با آب و ماندگاری طولانی، گاهی تا ۱۸ ماه، اشاره کرد. بااین‌حال، گردوغبار حاصل از پودر ممکن است هنگام مصرف استنشاق شود. همچنین حل یا پخش‌شدن آن در آب سخت و قلیایی دشوارتر است و احتمال گرفتگی نازل یا فرسایش تجهیزات وجود دارد.

گرانول (Granular)

گرانول‌ها ذرات خشک و نسبتاً درشتی با اندازه ۱۰۰ تا ۱۰۰۰ میکرومتر هستند. این محصولات معمولاً ۵ تا ۲۰ درصد ماده مؤثره دارند و از یک ماده چسباننده و حامل جامد تشکیل می‌شوند. حمل، انبارداری و مصرف گرانول‌ها آسان است و در مقایسه با پودرها، گردوغبار و احتمال آلودگی کمتری ایجاد می‌کنند. در مقابل، قرارگرفتن ماده مؤثره در معرض اشعه فرابنفش ممکن است فعالیت آن را کاهش دهد. ماندگاری برخی محصولات گرانولی نیز نسبتاً کوتاه است.

گرانول قابل پخش در آب (WG یا WDG)

این محصولات به شکل گرانول‌های جامد، روان و بدون گردوغبار عرضه می‌شوند، اما پس از افزودن به آب از هم باز شده و در آن پخش می‌شوند. وجود عوامل پراکنده‌کننده به توزیع یکنواخت ماده مؤثره کمک می‌کند. کاهش خطر تماس پوستی و استنشاق، حفظ بهتر ماده مؤثره، کاهش مشکلات ناشی از ته‌نشینی و سازگاری بیشتر با محیط‌زیست از مزایای این فرمولاسیون محسوب می‌شوند. در تولید فرمولاسیون‌های جامد از حامل‌های مختلفی استفاده می‌شود؛ از جمله:

• مواد خاک‌منشأ مانند خاک گیاهی، زغال‌سنگ، رس و آهک؛
• مواد آلی مانند خاک‌اره، کمپوست، سبوس گندم و جو دوسر، سویا، کمپوست چوب‌پنبه و کود دامی؛
• مواد معدنی و مصنوعی مانند تالک، پرلیت، پیت، ورمیکولیت، بنتونیت، کائولن، سیلیکات‌ها و دانه‌های پلی‌آکریل‌آمید.

۲. فرمولاسیون های مایع

فرمولاسیون مایع معمولاً به‌صورت سوسپانسیونی از میکروارگانیسم‌ها در یک حامل مایع تولید می‌شود. این فرمولاسیون ممکن است شامل ۱۰ تا ۴۰ درصد میکروارگانیسم، ۱ تا ۳ درصد عامل معلق‌کننده، ۱ تا ۵ درصد عامل پراکنده‌کننده، ۳ تا ۸ درصد سورفکتانت و ۳۵ تا ۶۵ درصد حامل مایع باشد. آب، روغن، پلیمرها، محیط کشت، کربوهیدرات‌ها، روغن‌های معدنی یا آلی و انواع امولسیون‌ها می‌توانند به‌عنوان پایه یا حامل این محصولات به کار روند. فرمولاسیون‌های مایع به‌راحتی مخلوط و توزیع می‌شوند، نازل تجهیزات را کمتر مسدود می‌کنند و تماس مستقیم کاربر با محصول را هنگام آماده‌سازی کاهش می‌دهند. بااین‌حال، در صورت رعایت‌نشدن شرایط بهداشتی تولید و نگهداری، احتمال آلودگی آن‌ها وجود دارد.

۳. فرمولاسیون های کپسوله شده

در این روش، ساختارهای قارچی یا سایر سلول‌های میکروبی درون یک پوشش پلیمری قرار می‌گیرند. این پوشش، دانه‌های نفوذپذیری ایجاد می‌کند که ضمن حفظ تبادل آب و مواد، از میکروارگانیسم محافظت می‌کنند. موادی مانند ورمیکولیت و بنتونیت نیز ممکن است در تهیه حامل این فرمولاسیون‌ها به کار روند. کپسوله‌سازی می‌تواند به تثبیت میکروارگانیسم طی تولید و انبارداری، حفظ زنده‌مانی آن، محافظت در برابر تنش‌های محیطی و رهاسازی تدریجی و کنترل‌شده کمک کند. مهم‌ترین محدودیت‌های این روش، هزینه بیشتر تولید و پیچیدگی فرایند فرمولاسیون است.

نحوه استفاده از قارچ مایکوریزا چگونه است؟

قارچ مایکوریزا در کشاورزی باید به‌گونه‌ای مصرف شود که مایه تلقیح مستقیماً با بذر یا ریشه‌های زنده تماس پیدا کند. بهترین زمان استفاده، هنگام کاشت بذر، ریشه‌دارکردن قلمه، تولید پلاگ یا انتقال نشا است. هرچه تلقیح زودتر انجام شود، همزیستی قارچ و گیاه زودتر شکل می‌گیرد و گیاه می‌تواند در مراحل ابتدایی رشد از مزایای آن بهره‌مند شود. روش مصرف به نوع گیاه، مرحله رشد و شکل محصول بستگی دارد. رایج‌ترین روش‌ها عبارت‌اند از:

• آغشته‌کردن بذر به مایه تلقیح پیش از کاشت؛
• پاشیدن مستقیم پودر روی ریشه هنگام نشاکاری؛
• مخلوط‌کردن مایه تلقیح با خاک گلدان یا بستر کاشت؛
• رقیق‌کردن محصول در آب و ریختن محلول در اطراف ریشه؛
• قراردادن پلاگ یا ریشه در سوسپانسیون مایکوریزا به مدت ۱۰ تا ۱۵ ثانیه؛
• تزریق محلول به سیستم آبیاری با پمپ دوزینگ در نهالستان‌های بزرگ.

اگر گیاه ریشه‌لخت شود و خاک اطراف ریشه آن کاملاً جدا شود، ممکن است بخش زیادی از قارچ نیز از بین برود؛ بنابراین معمولاً لازم است هنگام کاشت دوباره تلقیح شود. برای درختان و گیاهان مستقر، می‌توان شکافی کم‌عمق در محدوده گسترش ریشه‌ها، به‌ویژه اطراف خط سایه‌انداز، ایجاد کرد و پودر یا دوغاب مایکوریزا را در تماس با ریشه‌های زنده قرار داد. کندن عمیق خاک ضرورتی ندارد. مایه تلقیح نباید فقط روی سطح خاک پخش شود؛ زیرا نور خورشید و اشعه فرابنفش می‌توانند به اسپورها آسیب بزنند و در این حالت احتمال تماس قارچ با ریشه نیز کاهش می‌یابد. همچنین بهتر است در دو هفته نخست پس از تلقیح از مصرف کودهای حاوی فسفر زیاد خودداری شود. آب اکسیژنه، ضدعفونی‌کننده‌ها و قارچ‌کش‌های سیستمیک نیز ممکن است به قارچ آسیب برسانند و نباید نزدیک زمان تلقیح استفاده شوند. در کشت هیدروپونیک، بهترین روش این است که تلقیح در مرحله اولیه ریشه‌زایی و روی قلمه یا نشا، پیش از انتقال گیاه به سیستم اصلی، انجام شود.

بهترین زمان مصرف قارچ مایکوریزا چه موقع است؟

زمان مصرف قارچ مایکوریزا نیز اهمیت دارد. بهترین زمان مصرف قارچ مایکوریزا، مراحل ابتدایی رشد گیاه و هم‌زمان با کاشت بذر، تولید نشا یا انتقال نشا و نهال است. در این زمان می‌توان مایه تلقیح را در نزدیکی بذر یا مستقیماً در تماس با ریشه و خاک اطراف آن قرار داد تا کلونیزاسیون از ابتدای رشد آغاز شود. در مورد قلمه‌ها نیز بهتر است مایکوریزا پس از شروع ریشه‌زایی یا هنگام انتقال قلمه ریشه‌دار مصرف شود. البته زمان دقیق مصرف به نوع گیاه، گونه قارچ، فرمولاسیون محصول و شرایط کشت بستگی دارد. برای افزایش احتمال استقرار قارچ، بهتر است تلقیح در خاک دارای رطوبت متعادل و دمای مناسب انجام شود و دستور مصرف درج‌شده روی محصول در اولویت قرار گیرد.

چه زمانی مصرف مایکوریزا نتیجه مطلوبی ندارد؟

مصرف مایکوریزا در شرایط زیر ممکن است به کلونیزاسیون مؤثر ریشه یا بهبود رشد گیاه منجر نشود:

• خاک‌ورزی شدید یا مکرر انجام می‌شود: شخم عمیق و استفاده مکرر از تیلر، شبکه هیف‌های قارچی را قطع می‌کند و مانع گسترش پایدار آن در خاک می‌شود.
• کود فسفره بیش‌ازحد مصرف شده است: فراوانی فسفر قابل‌جذب در اطراف ریشه باعث می‌شود گیاه کربن کمتری در اختیار قارچ قرار دهد؛ در نتیجه، تشکیل و ادامه رابطه همزیستی کاهش می‌یابد.
• قارچ‌کش یا ماده تدخینی ناسازگار به کار می‌رود: بعضی قارچ‌کش‌های خاکی و ترکیبات ضدعفونی‌کننده می‌توانند به پروپاگول‌ها و هیف‌های مایکوریزا آسیب بزنند. سازگاری این مواد باید پیش از مصرف بررسی شود.
• خاک برای مدت طولانی بدون گیاه میزبان می‌ماند: قارچ‌های مایکوریزای آربوسکولار برای ادامه چرخه زندگی خود به ریشه زنده نیاز دارند. آیش طولانی یا نبود پوشش گیاهی میزبان، جمعیت و فعالیت آن‌ها را کاهش می‌دهد.
• خاک فشرده و کم‌تهویه است: فشردگی خاک، گسترش ریشه و هیف‌های قارچی را محدود می‌کند و با کاهش اکسیژن و نفوذ آب، شرایط نامناسبی برای شکل‌گیری همزیستی به وجود می‌آورد.
• تلقیح‌کننده با ریشه تماس ندارد: پخش محصول روی سطح خاک یا قرار دادن آن دور از محل رشد ریشه، احتمال کلونیزاسیون را کاهش می‌دهد. پروپاگول‌ها باید هنگام کاشت یا انتقال نشا در نزدیکی ریشه قرار گیرند.
• گیاه موردنظر میزبان قارچ نیست: گیاهانی مانند کلم، کلزا، بروکلی، خردل، تربچه، چغندر و اسفناج معمولاً با مایکوریزای آربوسکولار همزیستی مؤثری تشکیل نمی‌دهند.
• موانع دیگری برای رشد یا زنده ماندن گیاه وجود دارد: نگهداری در گرما یا رطوبت نامناسب، پایان تاریخ مصرف یا تعداد ناکافی پروپاگول‌های زنده می‌تواند اثربخشی تلقیح‌کننده را کاهش دهد.

بنابراین، نتیجه مطلوب زمانی محتمل‌تر است که قارچ با گیاه میزبان سازگار باشد، مستقیماً به ناحیه ریشه برسد و خاک نیز از نظر رطوبت، تهویه، فسفر و مصرف قارچ‌کش در شرایط مناسبی قرار داشته باشد.

مقدار مصرف قارچ مایکوریزا چقدر است؟

مقدار مصرف قارچ میکوریزا به نوع محصول، غلظت پروپاگول‌های زنده، روش کاربرد و گونه گیاهی بستگی دارد. به همین دلیل، نمی‌توان دوز ثابتی را برای همه محصولات توصیه کرد و باید دستور مصرف درج‌شده روی محصول در اولویت قرار گیرد. بررسی ۶۸ محصول تجاری نشان داده است که میان مقدار مصرف و تعداد پروپاگول‌های موجود در محصول، رابطه مستقیمی وجود ندارد؛ بنابراین مصرف مقدار بیشتر الزاماً به معنای اثربخشی بیشتر نیست.

مصرف در خاک

تیمار خاک رایج‌ترین روش استفاده از مایه تلقیح میکوریزا است. مقدار توصیه‌شده برای محصولات بررسی‌شده از ۰٫۱۲ تا ۳۰ کیلوگرم در هکتار متغیر بود. این اختلاف گسترده به نوع فرمولاسیون، ترکیب سویه‌ها و غلظت محصول مربوط می‌شود. در برخی مطالعات انجام‌شده روی قهوه و محصولات باغبانی، مصرف حدود ۴ تا ۵ کیلوگرم در هکتار موجب افزایش تولید ماده خشک شده است؛ بااین‌حال، این مقدار را نمی‌توان به تمام محصولات و شرایط کشت تعمیم داد. برای مصرف در مقیاس تک‌گیاه نیز مقادیر زیر گزارش شده است:

• فرمولاسیون پودری: ۰٫۲ تا ۱۰ گرم برای هر گیاه؛
• فرمولاسیون مایع: ۰٫۲ تا ۱۰ میلی‌لیتر برای هر گیاه.

مصرف برای تلقیح بذر

در بذرمال، به‌دلیل تماس مستقیم مایه تلقیح با بذر و ریشه‌های تازه، معمولاً مقدار کمتری از محصول لازم است. اگرچه روی برچسب محصولات تجاری دامنه بسیار گسترده‌ای، از ۰٫۱ گرم تا ۲ کیلوگرم به‌ازای هر کیلوگرم بذر، گزارش شده است. نوع فرمولاسیون نیز باید با شکل سطح بذر تناسب داشته باشد:

• محصولات پودری معمولاً به بذرهای پرزدار یا زبر مانند گندم، جو و یولاف بهتر می‌چسبند.
• فرمولاسیون‌های مایع برای بذرهای صاف مانند ذرت، لوبیا و یونجه مناسب‌ترند.

غلظت پروپاگول در محصول

قدرت مایه تلقیح تنها با وزن یا حجم آن مشخص نمی‌شود. تعداد پروپاگول‌های زنده، یعنی اسپورها و دیگر اجزای قارچی قادر به ایجاد کلونیزاسیون، یکی از شاخص‌های مهم کیفیت محصول است. بیشتر محصولات بررسی‌شده بیش از ۱۰۰ پروپاگول در هر گرم داشتند و حاوی یک تا هشت گونه قارچ میکوریزا بودند. در بعضی محصولات پودری یا مایع با غلظت بالا، تعداد پروپاگول‌ها به بیش از ۱۰ هزار عدد در هر گرم می‌رسید.

این مقادیر دامنه‌های گزارش‌شده برای محصولات مختلف هستند، نه یک دستور مصرف عمومی. برای تعیین مقدار مناسب باید غلظت پروپاگول، نوع فرمولاسیون، گیاه میزبان، روش کشت و توصیه شرکت تولیدکننده بررسی شود.

روش‌های ازدیاد قارچ مایکوریزا برای گیاهان

باغبان‌ها و کشاورزان می‌توانند سطح طبیعی حضور قارچ‌های مایکوریزا را در بستر خاک با روش‌های مختلف افزایش بدهند. از جمله کمپوست کردن یا خرد کردن (مالچ کردن) و مخلوط کردن مواد آلی، کودهای حیوانی و بقایای گیاهی (برگ‌، ساقه، پوست میوه و خرده چوب ) با خاک. روش خیلی آسانتر، خریدن پودر قارچ مایکوریزا و اضافه کردن آن به چاله کاشت گیاه و در اطراف ریشه است. با این اقدام به استقرار و رشد سریع‌تر و سلامت گیاهان کمک می‌کنیم چون همانطور که ذکر کردیم دریافت رطوبت و مواد غذایی در همزیستی قارچ با ریشه شدت خواهد گرفت. به تصویر 3 نگاه کنید. توده حجیم ریشه در همزیستی با مایکوریزا منجر به جذب خیلی بیشتر آب و مواد غذایی می‌شود

قارچ مایکوریزا برای چه گیاهانی مناسب است؟

قارچ‌های آربوسکولار با بخش بزرگی از گیاهان زراعی و باغی همزیستی دارند. نمونه‌های رایج عبارت‌اند از:

• غلاتی مانند گندم، جو و ذرت؛
• حبوباتی مانند لوبیا، نخود و عدس؛
• گیاهان علوفه‌ای مانند یونجه؛
• گیاهان جالیزی مانند خیار، خربزه، هندوانه و کدو؛
• محصولات خانواده سولاناسه مانند گوجه‌فرنگی، فلفل و بادمجان؛
• بسیاری از درختان میوه مانند سیب، هلو، مرکبات، انگور، زیتون و پسته؛
• شمار زیادی از گیاهان زینتی و گونه‌های مورد استفاده در فضای سبز

این فهرست به معنی مناسب‌بودن یک محصول واحد برای همه این گیاهان نیست. گونه قارچ موجود در محصول باید با گیاه میزبان و شرایط خاک سازگار باشد. برای کاج، بلوط، راش و بعضی درختان جنگلی، تلقیح‌کننده اکتومایکوریزای اختصاصی می‌تواند مناسب‌تر از محصول آربوسکولار باشد. گیاهانی مانند ارکیده و اعضای خانواده خلنگیان نیز به قارچ‌های تخصصی خود نیاز دارند.

چه گیاهانی با قارچ مایکوریزا همزیستی ندارند؟

تمام گیاهان با قارچ‌های مایکوریزای آربوسکولار رابطه عملکردی تشکیل نمی‌دهند. اعضای خانواده شب‌بویان یا Brassicaceae از شناخته‌شده‌ترین گیاهان غیرمیزبان هستند. این خانواده شامل محصولات زیر است:

• کلم؛
• گل‌کلم؛
• کلم بروکلی؛
• کلزا؛
• خردل؛
• تربچه و شلغم.

چغندر، اسفناج و برخی اعضای خانواده تاج‌خروسیان نیز عموماً میزبان قابل‌اتکایی برای مایکوریزای آربوسکولار محسوب نمی‌شوند. در بعضی خانواده‌ها و گونه‌ها نیز وضعیت میزبانی می‌تواند متغیر یا وابسته به شرایط باشد؛ بنابراین بهتر است سازگاری در سطح گونه گیاهی بررسی شود. غیرمیزبان‌بودن برای مایکوریزای آربوسکولار به این معنی نیست که گیاه هیچ رابطه‌ای با قارچ‌های خاک ندارد. برای مثال، ارکیده‌ها و گیاهان خانواده خلنگیان روابط تخصصی دیگری ایجاد می‌کنند و تلقیح‌کننده معمولی AM برای آن‌ها الزاماً مناسب نیست.

شرایط لازم برای اثربخشی قارچ مایکوریزا چیست؟

برای افزایش احتمال موفقیت تلقیح، شرایط زیر اهمیت دارند:

• انتخاب قارچ سازگار با گیاه میزبان؛
• وجود تعداد کافی پروپاگول زنده و عفونی؛
• قرارگیری محصول در تماس مستقیم یا فاصله بسیار کم از ریشه؛
• رطوبت متعادل خاک پس از مصرف؛
• زهکشی و اکسیژن‌رسانی مناسب؛
• پرهیز از کوددهی بی‌رویه، به‌ویژه فسفر زیاد؛
• بررسی سازگاری قارچ‌کش‌ها و ضدعفونی‌کننده‌ها با محصول؛
• نگهداری بسته در دما و شرایط توصیه‌شده؛
• مصرف محصول پیش از تاریخ انقضا؛
• رعایت دوز و روش درج‌شده روی برچسب؛
• مدیریت مناسب شوری، pH و ساختمان خاک.

وجود پروپاگول زنده شرط لازم است، اما کافی نیست. پاسخ نهایی زمانی ایجاد می‌شود که قارچ بتواند ریشه را کلونیزه کند، در خاک گسترش یابد و تبادل مفیدی با گیاه برقرار سازد.

نکات مهم استفاده از پودر قارچ مایکوریزا

قارچ مایکوریزا را به صورت پودر، گرانول یا ژل می‌توانید خریداری کنید.

• توجه کنید: مایکوریزا تنها یکبار به عنوان بهبود دهنده و کمک ‌کننده در زمان کاشت استفاده میشود. به ویژه برای درختان، درختچه ‌ها، بوته گل رز، گیاهاین پرچینی، درختان مثمر و گیاهان چند ساله کاربرد دارد. همچنین بذر چمن و پیاز گیاهان را می‌‎توان با مایکوریزا تلقیح نمود.
• قارچ های مایکوریز برای استقرار گیاهان در بستر رشد بسیار موثر هستند. می‌توانید از پودر یا گرانول مایکوریز در بستر یا پات کاشت گیاه بریزید و با خاک مخلوط کنید و روی ریشه گیاه بپاشید به نحوی که مطمئن باشید با ریشه در تماس مستقیم قرار می‌گیرد.
• در زمان کاشت پیاز یا بذر، ابتدا کمی از قارچ مایکوریزا را روی خاک محل کاشت بریزید.
• توجه داشته باشید برخی گیاهان تنها با نوع خاصی از قارچ‌های مایکوریزا همزیست می‌شوند که ممکن است در پودر یا گرانولی که خریداری کرده‌اید وجود نداشته باشد.
• هنگام کاشت گیاهانِ ریشه لخت از ژل برای تلقیح مایکوریزا استفاده کنید. اثربخشی آن به مراتب بهتر خواهد بود. در زمستان که گیاه خواب باشد می‌توان گیاه ریشه لخت را کشت کرد. برای این کار، طبق دستورالعمل سازنده، ژل را با آب مخلوط کنید و ریشه گیاه را قبل از کاشت در ژل فرو کنید تا آغشته گردد.
• در زمان استفاده از مایکوریز، توجه داشته باشید که نباید از کودهای شیمیایی یا کودهای آلی غنی از فسفر مانند بنومیل استفاده کنید چرا که فعالیت مایکوریزا را سرکوب می‌کنند.
• همچنین نباید هیچ نوع علف کش شیمیایی، آفت کش یا قارچ کشی استفاده شود. چرا که این موجودات زنده را نابود می‌سازند.
• اگر به تازگی از قارچ‌کش‌های شیمیایی در محیط کشت استفاده کرده‌اید، از بکار بردن مایکوریزا صرف نظر کنید چون مواد شیمیایی سبب از بین رفتن قارچ های مفید می‌شوند.
• نکته مهم دیگر این است که کودهای شیمیایی از رشد قارچ جلوگیری می‌کنند.
• یک اشتباه دیگر استفاده از قارچ به تنهایی در خاک ضعیف یا بیش از حد کشت شده است. در این شرایط نیز همزیست شدن قارچ با ریشه گیاه به سختی صورت می‌گیرد.
• ابتدا شرایط کلی خاک را با افزودن مقداری مواد آلی مانند کمپوست باغی، کود کاملا پوسیده دامی، بقایای گیاهای خرد شده و برگ بهبود دهید.

جمع بندی کنیم؟

پودر و گرانول قارچ مایکوریزا، دو روش برای حمل و رساندن پروپاگول‌های زنده قارچ به ریشه‌اند. پودر معمولاً برای بذرمال، آغشته‌کردن ریشه و کاربرد در بستر انعطاف بیشتری دارد؛ درحالی‌که گرانول برای قرارگیری در شیار کاشت، چاله نهال یا مصرف مکانیزه مناسب‌تر است. بااین‌حال، شکل محصول به‌تنهایی کیفیت یا اثربخشی آن را تعیین نمی‌کند. در انتخاب تلقیح‌کننده مایکوریزا باید به نوع قارچ، گیاه میزبان، تعداد پروپاگول عفونی، تاریخ تولید و انقضا، شرایط نگهداری و روش توصیه‌شده مصرف توجه کرد. مهم‌تر از همه، محصول باید در ابتدای رشد و نزدیک ریشه فعال قرار گیرد. آزمایش خاک، تنظیم برنامه تغذیه و مشورت با کارشناس نیز کمک می‌کند مایکوریزا به‌عنوان بخشی از مدیریت زیستی مزرعه به کار رود، نه به‌عنوان راه‌حلی برای تمام مشکلات خاک و گیاه.

پاسخ به سوالات متداول قارچ مایکوریزا در کشاورزی